III CZP 72/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Żyznowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Gola, A. Nalewajko.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Gminnej Spółdzielni (...) w A.K. o wpis do rejestru po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 10 stycznia 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 5 listopada 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy na podstawie art. 19 ust. 4 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36; zm: Nr 11, poz. 74 i Nr 29, poz. 175) przeprowadzenie wyboru zarządu spółdzielni w terminie do dnia 31 marca 1990 r. z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 16 września 1982 r. - prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) normujących sposób wyboru i liczbę członków zarządu powoduje przejście spółdzielni w stan likwidacji z mocy prawa, czy też sąd rejestrowy powinien wyznaczyć dodatkowy termin do przeprowadzenia wyboru zarządu z zachowaniem wymagań ustawowych?"podjął następującą uchwałę:I. Sąd rejonowy odmawia wpisu do rejestru członków zarządu spółdzielni w wypadku ustalenia, że przeprowadzenie wyborów tego zarządu nastąpiło z naruszeniem bezwzględnie obowiązujących przepisów.II. Przeprowadzenie wyborów zarządu spółdzielni, w terminie przewidzianym w art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36 ze zm.), ale dokonanie ich z uchybieniem bezwzględnie obowiązujących przepisów ustawy - prawo spółdzielcze, nie stanowi wypełnienia przez spółdzielnię obowiązku w tymże przepisie przewidzianego i powoduje przejście tej spółdzielni z dniem 31 marca 1990 r. w stan likwidacji. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 12 września 1990 r. Sąd Rejonowy (Sąd Rejestrowy) odmówił wpisu do rejestru członków Zarządu Gminnej Spółdzielni (...) w A.K. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołując się na treść złożonego wniosku i załączonych uchwał Rady Nadzorczej tejże Spółdzielni, wskazał, że w terminie do dnia 31 marca 1990 r. nie został wybrany zarząd Spółdzielni w składzie ilościowym przewidzianym w art. 49 § 1 zd. 1 prawa spółdzielczego. Wobec nieprzeprowadzenia w wymienionym terminie wyborów kompletnego Zarządu Spółdzielni przechodzi ona - stosownie do art. 19 ust. 4 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36 ze zm.) - w tym dniem w stan likwidacji.Rewizję złożyła Gminna Spółdzielnia (...). Skarżąca, wnosząc o zmianę zaskarżonego orzeczenia, przez dokonanie wnioskowanych zmian w rejestrze Spółdzielni, nie kwestionowała ustalenia, że Rada Nadzorcza na posiedzeniu dnia 29 marca 1990 r. wybrała tylko dwóch członków Zarządu. Jednakże powyższa wadliwość została - zdaniem wnioskodawczyni usunięta dnia 2 kwietnia 1990 r. przez powołanie dwóch nowych członków Zarządu i jednoczesne odwołanie wiceprezesa Zarządu, uprzednio wybranego dnia 29 marca 1990 r. W ten sposób skład osobowy Zarządu jest zgodny z przepisami prawa spółdzielczego oraz statutu i nie istnieją - zdaniem skarżącej Spółdzielni - przeszkody do uwzględnienia wniosku o dokonanie wpisu.Rozpoznając złożoną rewizję Sąd Wojewódzki przedstawił przytoczone zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. W uzasadnieniu tego postanowienia wskazał, że nie budzącym wątpliwości jest ustalenie, odnośnie dokonania 29 marca 1990 r. wyboru członków Zarządu skarżącej Spółdzielni w składzie ilościowym poniżej określonego w art. 49 § 1 zd. 1 prawa spółdzielczego. Ponadto Sąd rewizyjny przytoczył, że poza tym ustaleniem Sądu Rejonowego załączone dokumenty nie pozostawiają wątpliwości, iż wybór niekompletnego zarządu przez Radę Nadzorczą Spółdzielni na posiedzeniu dnia 29 marca 1990 r. dokonany został (z obrazą art. 35 § 2 prawa spółdzielczego) w głosowaniu jawnym. Protokół z posiedzenia tejże Rady z dnia 2 kwietnia 1990 r. nie zawiera wzmianki o dokonaniu wyboru w głosowaniu tajnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 19 ust. 4 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości (Dz. U. Nr 6, poz. 36 ze zm.) do dnia 31 marca 1990 r. spółdzielnie przeprowadzają - pod rygorem ich przejścia w stan likwidacji - wybory do organów spółdzielni bez względu na termin upływu kadencji tych organów. Wprowadzając taki kategoryczny i nie doznający żadnego wyjątku nakaz, pod rygorem przejścia spółdzielni w stan likwidacji, przytoczony przepis nie zawiera żadnych zmian odnośnie do minimalnej liczby ustawowej członków zarządu. Zgodnie z nadal obowiązującym unormowaniem zawartym w art. 49 § 1 prawa spółdzielczego zarząd składa się co najmniej z trzech członków spółdzielni. Nie ulega także zmianie przewidziana w art. 35 § 2 prawa spółdzielczego zasada, że wybory do zarządu spółdzielni (i innych organów wymienionych w art. 35 § 2 prawa spółdzielczego) dokonywane są w głosowaniu tajnym spośród nieograniczonej liczby kandydatów.Rozważając cele i założenia, jakie ustawodawca zamierzał zrealizować poprzez przeprowadzenie wyborów przewidzianych w art. 19 ust. 4 przytoczonej na wstępie ustawy, Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego przytoczył, że chodziło o wprowadzenie do organów spółdzielni najbardziej aktywnych i wiarygodnych członków. Podzielając powyższe spostrzeżenie należy wskazać, że powinno to jednakże nastąpić w warunkach w pełni zapewniających realizację demokracji spółdzielczej. W literaturze przedmiotu zgodnie podkreśla się, że umocnieniu demokracji wewnątrzspółdzielczej służy także art. 35 § 2 prawa spółdzielczego wprowadzający zasadę tajności wyborów do rady nadzorczej, zarządu i wybór przedstawicieli spośród nieograniczonej liczby kandydatów. Zapewnia to możliwość zgłoszenia kandydatur tych członków spółdzielni, którzy spełniają oczekiwania wyborców, a głosowanie tajne wyklucza możliwość wpływania na wynik wyborów. Wysuwany jest nawet postulat, aby zasada ta, która nie dotyczy organów przewidzianych wyłącznie przez statut (tzw. organów fakultatywnych), została rozszerzona i na te organy.Z przedłożonego, i nie kwestionowanego przez żadnego z uczestników postępowania w tej sprawie, protokołu z posiedzenia Rady Nadzorczej Spółdzielni, odbytego dnia 29 marca 1990 r. wprost wynika, że na tym posiedzeniu wybrano w głosowaniu jawnym dwóch członków Zarządu Wincentego S. jako prezesa i jego zastępcę Alinę K. Na kolejnym posiedzeniu Rady Nadzorczej odbytym dnia 2 kwietnia 1990 r. odwołana została Alina K., a na zastępców prezesa zostały wybrane: Elżbieta S. i Tamara Ż. W ten sposób zarząd osiągnął wymaganą liczbę trzech osób, określoną w art. 49 § 1 prawa spółdzielczego.Wpis członków Zarządu skarżącej Spółdzielni do rejestru miałby charakter deklaratywny. Ujawniałby zatem i stwierdzał już istniejący stan prawny. Skoro wpis miałby odzwierciedlać okoliczności, które stały się już prawnie skuteczne, niezbędne jest ustalenie, czy dokonany wybór zarządu przez właściwy organ spółdzielni spełnia wymagania warunkujące jego skuteczność prawną. Niezgodność czynności, mającej wywołać określone skutki prawne, może dotyczyć przepisów prawa spółdzielczego, statutu lub innych ustaw. Skutki, jakie wywiera uchybianie przepisom prawa spółdzielczego, określającym minimalną liczbę osób wchodzących w skład zarządu spółdzielni (art. 49 § 1), oraz niedopełnienie obowiązku przeprowadzenia wyborów tego zarządu w głosowaniu tajnym (art. 35 § 2) zależą od charakteru przytoczonych przepisów. Należą one do przepisów bezwzględnie obowiązujących, a więc takich, co do których prawo spółdzielcze nie przewiduje możliwości ich zmiany przez statut spółdzielni. Są one wiążące dla zainteresowanych. Skoro zatem akt wyboru został dokonany w pogwałceniem tych przepisów, nie wywołał on zamierzonego skutku prawnego. Odmowa wpisu do rejestru jest następstwem braku podstawy materialnoprawnej do dokonania tej czynności. Taki zaś brak stwierdzony przez sąd rejestrowy na podstawie dokumentów prowadzi do odmowy wpisu. Jest to rozstrzygnięcie będące wynikiem materialnego badania wniosku i przedstawionych dokumentów, po którym następuje merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy. Nie chodzi zatem, w rozważanym wypadku, o wyeliminowanie możliwych do usunięcia w postępowaniu rejestrowym braków lub wad, o jakich mowa w § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 marca 1983 r. w sprawie rejestru spółdzielni (Dz. U. Nr 20, poz. 87).Obowiązek badania przez sąd rejestrowy prawidłowości dokonanych czynności, mających stanowić podstawę wpisu do rejestru, nie może być negowany w świetle przepisów przytoczonego rozporządzenia.Spółdzielnia dowodząc, jakoby ilościowe uzupełnienie składu osobowego jej Zarządu, do stanu w ustawie przewidzianego, było i jest możliwe także po upływie terminu określonego w art. 19 ust. 4 przytoczonej na wstępie ustawy, pomija, że dokonany dnia 29 marca 1990 r. wybór członków Zarządu był sprzeczny z przepisami ustawy. Zawarty w tym przepisie nakaz wyboru odnosi się do wyłonienia całego Zarządu Spółdzielni, a nie poszczególnych członków tego organu. Skoro ustawodawca nakazał dokonanie określonej czynności, to chodzić może wyłącznie o czynność prawidłową zarówno pod względem formalnym, jak i merytorycznym. Nie istnieje możliwość skorzystania z przewidzianego w art. 56 prawa spółdzielczego wyznaczenia członka rady nadzorczej do czasowego pełnienia funkcji członka zarządu. Niezastosowanie się do wymagania ustawowego, w postaci dokonania wyboru w głosowaniu tajnym, wyklucza możliwość potraktowania późniejszych wyborów Zarządu Spółdzielni, przeprowadzonych po dniu 31 marca 1990 r. jako czynności konwalidującej poprzednio dokonane wybory z naruszeniem przepisów luris cogentis. Wskazana wadliwość jest tak daleko idąca, iż stwarza wątpliwości, czy podjęta dnia 29 marca 1990 r. uchwała wyraża rzeczywistą wolę członków Rady Nadzorczej biorących udział w głosowaniu.Z powyższego wynika, że późniejsze - w stosunku do daty zakreślonej w art. 19 ust. 4 ustawy o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości - dokonanie wyboru zarządu spółdzielni jest równoznaczne z nieprzeprowadzeniem tych wyborów. Nie zostały bowiem dokonane zmiany w sposób i w terminie ustawowo przewidzianym. O następstwach zaś nieprzeprowadzenia wyborów w terminie ustawowo zakreślonym jednoznacznie rozstrzyga art. 19 ust. 4 powołanej ustawy.Z przytoczonych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.