III CZP 73/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Wasilkowska, B. Łubkowski (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisławy F., Marii P., Danuty R. i Amelii Ch. o stwierdzenie praw do spadku i działu spadku po Pawle i Petroneli małż. K., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 22 sierpnia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku, gdy prawa spadkobiercy zostały ujawnione w księdze wieczystej na podstawie przeprowadzonego postępowania spadkowego w trybie art. 125 i nast. prawa hip. z 1818 r., mogą one być obecnie wzruszane mimo zachowania kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez osoby ujawnione w księdze wieczystej zgodnie z przepisami k.c."?udzielił następującej odpowiedzi:Przepisy wprowadzające kodeks cywilny co do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego nie mają zastosowania w wypadku, gdy spadkobierca, którego prawa zostały na podstawie art. 125 i nast. ustawy hipotecznej z 1818 r. ujawnione w księdze wieczystej obejmującej spadkową nieruchomość rolną, umarł przed dniem 5 lipca 1963 r.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Zmarły w dniu 8 maja 1914 r. Paweł K. był wyłącznym właścicielem części osady rolnej we wsi D., zapisanej w tabeli likwidacyjnej pod nr 24, projektowanej pod nr 20, o pow. 6 morgów oraz współwłaścicielem - wraz ze swoją żoną Petronelę K. - po połowie osady rolnej w tejże wsi, zapisanej w tej samej tabeli likwidacyjnej, lecz mającej urządzoną księgę wieczystą p.n. "Część osady we wsi D. Nr 9 hipot." o pow. 6 morgów. Testamentem notarialnym z dnia 9 marca 1914 r. Paweł K. rozporządził swymi nieruchomościami w ten sposób, że całą część osady o pow. 6 morgów zapisanej w tabeli likwidacyjnej pod nr 24, przeznaczył dla swego syna Andrzeja, obciążając go obowiązkiem spłaty na rzecz pozostałych swych dzieci, natomiast swój udział w osadzie o pow. 6 morgów, pochodzącej z tej samej tabeli likw. a mającej urządzoną księgę wieczystą pod nazwą "Część osady we wsi D. Nr 9 hipot." zapisał swej żonie Petroneli K.Petronela K., po przeprowadzeniu regulacji postępowania spadkowego po Pawle K. stosownie do przepisów ustawy hipotecznej z 1818 r. i po wpisaniu jej do księgi wieczystej pod nazwą "Część osady we wsi D. Nr 9 hip." jako wyłącznej właścicielki, aktem notarialnym z dnia 24 stycznia 1927 r. sprzedała tę nieruchomość Stanisławowi i Juliannie małż. S., obojgu niepodzielnie w częściach równych.Petronela K. zmarła w dniu 4 lipca 1943 r. Stanisław S. aktem notarialnym z dnia 11 kwietnia 1940 r. podarował swą niepodzielną połowę działki kupionej od Petroneli K. na rzecz swego syna Stanisława S. Darczyńca Stanisław S. zmarł 16 czerwca 1940 r., pozostawiając jako swych spadkobierców z mocy ustawy dzieci: Stanisława, Henryka i Józefa S.W dniu 8 września 1967 r. zmarł również Józef S. i pozostawił jako spadkobierców żonę Genowefę S. oraz swych braci i matkę.Sąd Powiatowy, uwzględniając wniosek wnioskodawców, stwierdził, że prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Pawle K. zachowali z mocy testamentu Amelia Ch. w 2/3 częściach, jako spadkobierczyni ustawowa po zmarłym w dniu 16 czerwca 1940 r. swym ojcu Andrzeju K., oraz Julianna S. w 1/6 części, a Stanisław i Henryk S. po 1/12 części, jako nabywcy udziału po Petroneli K. na podstawie aktu notarialnego z dnia 24 stycznia 1927 roku.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego pytania prawnego podkreślił, że wprawdzie Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 marca 1965 r. III CO 5/65 (OSNCP 1965 r. 11/180) wyjaśnił, iż okoliczność, że spadkobiercy zostali wpisani do księgi wieczystej oraz że upłynął okres, który prowadzi do nabycia własności przez zasiedzenie, jest bez znaczenia dla zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jednakże wyjaśnienie to nadal budzi wątpliwości w wypadku, gdy "ów spadkobierca odpowiada warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego i został ujawniony w księdze wieczystej, a ponadto nieruchomość wchodząca w skład spadku, co do którego toczy się postępowanie o stwierdzenie praw do spadku, zbył osobom trzecim, którzy z kolei przenieśli część tej nieruchomości na inną osobę".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Sąd Wojewódzki, przedstawiając wymienione w sentencji uchwały zagadnienie prawne, przeoczył, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 marca 1965 r. w sprawie III CO 5/65 (OSNCP 1965/11/180) jedynie stwierdził, iż wpisanie spadkobiercy do księgi wieczystej nie wyłącza samo przez się dopuszczalności stosowania przepisów wprowadzających kodeks cywilny co do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, przy czym w uzasadnieniu tej uchwały wyraźnie wskazał na treść art. LVIII przep. wprow. k.c., według którego wydane przed dniem 5 lipca 1963 r. postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku gospodarstwa rolnego pozostaje w mocy, jeżeli spadkobierca zmarł przed dniem 5 lipca 1963 r. Postępowanie spadkowe przeprowadzone w trybie art. 125 i nast. prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych z 1818 r. zastępuje dla spadków otwartych przed dniem 1 stycznia 1947 r. (art. 183 i 184 dekretu o postęp. spadk. z 1946 r.) stwierdzenie praw do spadku co do nieruchomości objętej tą regulacją hipoteczną.Pytanie prawne przedstawione w niniejszej sprawie dotyczy dziedziczenia części gospodarstwa rolnego przez "spadkobierczynię" Petronelę K., która po przeprowadzeniu w listopadzie 1925 r. regulacji postępowania spadkowego po swym mężu Pawle K. i po wpisaniu jej - stosownie do art. 131 prawa hipotecznego z 1818 r. - jako wyłącznej właścicielki do księgi wieczystej nieruchomości pod nazwą "Część osady we wsi D. Nr hip. 9" zmarła w dniu 4 lipca 1943 r. W tej sytuacji stosownie do art. LVIII przep. wprow. k.c. nie mają zastosowania te przepisy (tj. przepisy wprowadzające kodeks cywilny) odnoszący się do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Przepisy te nie mają zastosowania również wtedy, gdy spadkobierca - jak w niniejszym wypadku - po objęciu w posiadanie nieruchomości przeznaczonej mu w testamencie spadkodawcy i po przeprowadzeniu regulacji hipotecznej (stwierdzeniu praw do spadku) dotyczącej tej nieruchomości, przeniesie własność całej swej nieruchomości na rzecz będącej w dobrej wierze osoby trzeciej. Stosownie bowiem do art. 131 prawa hipotecznego z 1818 r. wpis spadkobiercy do księgi wieczystej kończy postępowanie spadkowe dotyczące nieruchomości objętej księgą wieczystą, a przeniesienie przez takiego spadkobiercę własności nieruchomości spadkowej na rzecz osoby trzeciej wyłącza prawa innych osób do spadkowej nieruchomości. Należy nadto zwrócić uwagę, że przeznaczenie przez spadkodawcę w testamencie części nieruchomości spadkowej jest stosownie do art. 1014 kod. Nap. zapisem szczególnym, do którego - jako dotyczącego spadku otwartego przed wejściem w życie przepisów tytułu X kodeksu cywilnego - nie stosuje się (art. LV i nast. przep. wprow. k.c. oraz art. 185 dekretu o postęp. spadk. z 1946 r.) przepisu art. 1067 k.c., jeżeli zapis - jak w niniejszej sprawie - został już wcześniej wykonany.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 391 § 1 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.