III CZP 75/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki.Sędziowie SN: K. Strzępek (spr.), M. Zakrzewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej im. "Marcelego Nowotki" w Sławsku przeciwko Stefanii P. o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 13 października 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w S. postanowieniem z dnia 7 czerwca 1988 r., sygn. akt I Cz 60/88, do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w świetle uregulowania zawartego w art. 109 k.p.c. należy z urzędu orzec o kosztach postępowania przysługujących jednostce gospodarki uspołecznionej reprezentowanej przez radcę prawnego, jeżeli do chwili wydania orzeczenia nie złożyła sądowi wniosku o przyznanie jej tych kosztów?"podjął następującą uchwałę:o zwrocie kosztów postępowania należnych jednostce gospodarki uspołecznionej reprezentowanej przez radcę prawnego sąd nie orzeka z urzędu (art. 109 k.p.c.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w S. w trybie art. 39 k.p.c. zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna im. "Marcelego Nowotki" - reprezentowana przez radcę prawnego - wystąpiła z wnioskiem do Sądu Rejonowego o nadanie posiadanemu przez nią tytułowi egzekucyjnemu przeciwko Stanisławowi P. klauzuli wykonalności także przeciwko pozostającej z nim w związku małżeńskim Stefanii P.We wniosku, jak i w toku dalszego postępowania do chwili zamknięcia rozprawy poprzedzającej wydanie orzeczenia, wierzycielka nie zgłosiła wniosku o przyznanie zwrotu należnych jej kosztów postępowania. W tej sytuacji Sąd Rejonowy w (...) w postanowieniu z dnia 1 marca 1988 r., uwzględniającym wniosek wierzycielki o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności także przeciwko małżonkowi dłużnika, nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania.W dniu 16 marca 1988 r. wierzycielka złożyła wniosek o uzupełnienie wymienionego postanowienia, przytaczając jako podstawę swego żądania przepis art. 109 zdanie drugie k.p.c. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 29 kwietnia 1988 r. wniosek ten oddalił. Stanowisko swoje uzasadnił tym, że wobec niezgłoszenia przez wierzycielkę - reprezentowaną przez swego radcę prawnego - wniosku o przyznanie zwrotu kosztów postępowania przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia roszczenie o ich zwrot wygasło stosownie do treści art. 109 k.p.c. W zażaleniu na to postanowienie wierzycielka zarzuciła, że w rozumieniu art. 109 k.p.c. wygaśnięcie roszczenia o zwrot kosztów postępowania następuje tylko odnośnie uczestnika postępowania działającego za pośrednictwem adwokata, wobec czego w rozpoznawanej sprawie Sąd Rejonowy powinien orzec o ich zwrocie z urzędu. Rozpoznając zażalenie wierzycielki Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 109 k.p.c. roszczenie o zwrot kosztów wygasa, jeżeli strona najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia nie złoży sądowi spisu kosztów albo nie zgłosi wniosku o przyznanie kosztów według norm przepisanych. Jednakże o kosztach należnych stronie działającej bez adwokata sąd orzeka z urzędu. Wymaga więc rozważenia zagadnienie, czy w stosunku do Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w S. jako wierzycielki - reprezentowanej przez radcę prawnego - nie zachodził obowiązek orzeczenia w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania z urzędu stosownie do dyspozycji art. 109 zdanie drugie k.p.c. W myśl powołanego przepisu sąd orzeka w tym przedmiocie z urzędu, gdy strona nie działa przez adwokata. Wierzycielka w postępowaniu o nadanie tytułowi wykonawczemu klauzuli wykonalności także przeciwko małżonkowi dłużnika nie była wprawdzie zastąpiona przez adwokata, była jednak reprezentowana przez swego radcę prawnego. Z unormowań kodeksu postępowania cywilnego, zawartych w szczególności w przepisach art. 89 § 1, art. 91 pkt 3, a zwłaszcza art. 99 k.p.c., wyraźnie wynika, że pozycja procesowa radcy prawnego potraktowana została na równi z adwokatem. To zrównanie pozycji procesowej radcy prawnego z adwokatem wynika z wysokich wymagań kwalifikacyjnych określonych w art. 24 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145). Stosownie do art. 14 powołanej ustawy radca prawny prowadzi samodzielnie sprawy przed organami orzekającymi, dbając o należyte wykorzystanie przewidzianych przez prawo środków dla uzasadnionych interesów jednostki organizacyjnej, którą reprezentuje.Przepis art. 109 k.p.c., obciążający sąd obowiązkiem orzeczenia z urzędu o kosztach należnych stronie czy uczestnikowi postępowania działającemu bez adwokata wynika z troski, której ustawodawca dał wyraz m.in. również w treści art. 5 k.p.c. Orzekanie przez sąd o zwrocie kosztów procesu stronie działającej bez adwokata jest usprawiedliwione interesem osób, które w procesie nie korzystają z fachowej pomocy prawnej. W sytuacji natomiast, gdy wierzycielka zastąpiona była przez wysoko kwalifikowanego radcę prawnego, wzgląd ten nie wchodził w rachubę. Powyższa argumentacja, oparta na analizie przytoczonych przepisów prawa, prowadzi do wniosku, że o zwrocie kosztów postępowania należnych wierzycielce reprezentowanej przez radcę prawnego sąd nie orzeka z urzędu, lecz na zgłoszone przez nią żądanie. Należy także podkreślić, iż powyższy pogląd został już ukształtowany w orzecznictwie (postan. z dnia 17 maja 1973 r., II CR 648/72, OSPiKA nr 2/74/31).Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.