III CZP 83/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: R. Czarnecki, J. Ignatowicz, J. Majorowicz, J. Krajewski, J. Pietrzykowski (sprawozdawca), S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Bryndy, rozpoznał wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 27.X.1975 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania prawne:1.Jaki jest status prawny idealnej połowy budynku po śmierci jednego z małżonków, jeśli budynki te stały się odrębnym od gruntu przedmiotem własności na skutek przekazania przez rolnika swego gospodarstwa za rentę na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), a w szczególności czy uprawnienia te są dziedziczne?2.Czy pozostały przy życiu małżonek może zbyć całość budynków, czy tylko swój udział?3.W wypadku uznania, że uprawnienia jednego z małżonków są dziedziczne i zbycie całości budynków nastąpi bez uprzedniego stwierdzenia nabycia spadku, czy rozporządzenie takie jest prawnie skuteczne i ewentualnie w jakim trybie następuje stwierdzenie nieważności?uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Uzasadnienie faktyczneI. Pytania prawne, zamieszczone we wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały przez skład powiększony Sądu Najwyższego, wyłoniły się na tle przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, a w szczególności na tle przepisów art. 11 ust. 1-3 tej ustawy. Pytania te zmierzają wprawdzie bezpośrednio do wyjaśnienia stanu prawnego budynków, zatrzymanych przez rolnika przy przekazaniu Państwu gospodarstwa rolnego za rentę, w razie śmierci jednego z małżonków (rolnika albo jego małżonka), trafnie jednak wskazano we wniosku, że treść odpowiedzi zależy od wyjaśnienia kwestii podstawowej, sprowadzającej się do pytania, czy zatrzymanie przez rolnika budynków wchodzących w skład nieruchomości przekazywanej Państwu powoduje w stosunkach między tym rolnikiem i jego małżonkiem zmianę stanu własności tych budynków w porównaniu ze stanem własności nieruchomości przed jej przekazaniem Państwu.Przed przystąpieniem więc do rozstrzygnięcia przedstawionych składowi powiększonemu Sądu Najwyższego zagadnień prawnych wymaga rozważenia kwestia, jaka jest natura prawna przysługującego rolnikowi prawa do budynków wchodzących w skład nieruchomości przekazywanych Państwu, które zatrzymał on na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy. Otóż z treści tego przepisu wynika, że budynki takie stają się odrębnym od gruntu przedmiotem własności z chwilą przejęcia przez Państwo nieruchomości. Już literalne jego brzmienie wskazuje na to, że przepis ten wprowadza przewidziany w art. 46 § 1 k.c. wyjątek od zasady superficies solo cedit (art. 48 k.c.), uzasadniający traktowanie zatrzymanych przez rolnika budynków jako nieruchomości stanowiącej odrębny od gruntu przedmiot własności. Potwierdzeniem tego jest przepis art. 33 ust. 3 ustawy, według którego ostateczna decyzja naczelnika gminy o przejęciu nieruchomości za rentę stanowi - na wniosek rolnika - podstawę do założenia księgi wieczystej dla budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności. Traktowaniu takich budynków zatrzymanych przez rolnika jako odrębnego przedmiotu prawa własności nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że własność ta jest ograniczona w czasie, obowiązującemu bowiem systemowi prawnemu znane są wypadki podzielności prawa własności, jednym zaś z takich wypadków jest własność podzielona według czasu. Wyraża się ona tym, że przysługuje określonemu właścicielowi aż do chwili powstania przewidzianego przez ustawę zdarzenia, pociągającego za sobą ten skutek, iż z mocy samego prawa prawo własności przechodzi na inną osobę. W sytuacji przewidzianej w art. 11 ustawy zdarzeniem powodującym przejście budynków na własność Państwa jest śmierć rolnika, a jeżeli pozostał po nim małżonek uprawniony do renty za przekazane gospodarstwo - śmierć tego małżonka, chyba że budynki zostały wcześniej zbyte innej osobie. Przewidziana w omawianej ustawie własność budynków podzielona w czasie nie jest w systemie prawa cywilnego sytuacją odosobnioną. Podobnie bowiem jest - między innymi - z własnością budynków, wzniesionych przez wieczystego użytkownika na terenie państwowym, która wygasa z chwilą wygaśnięcia użytkowania wieczystego (art. 235 i 242 k.c.), a także z własnością budynków, wzniesionych przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną na użytkowanym przez nią gruncie państwowym, które z chwilą wygaśnięcia prawa użytkowania gruntu stają się własnością państwową (art. 272-273 k.c.). Wobec unormowania w omawianej ustawie prawa do budynków zatrzymanych przez rolnika jako prawa własności podzielonej według czasu, nie można oceniać charakteru prawnego przysługującego rolnikowi prawa do takich budynków w oderwaniu do ogólnej konstrukcji prawnej opartej na przepisie art. 46 k.c. W szczególności nie można tego prawa określać jako prawa własności pod warunkiem zawieszającym, choćby dlatego, że śmierć rolnika (albo jego małżonka) jako zdarzenie powodujące przejście własności budynków na Państwo nie jest warunkiem w rozumieniu art. 89 k.c. - wobec zaś unormowania w ustawie skutku prawnego śmierci rolnika, mianowicie przejścia na Państwo własności budynków, nie zachodzi potrzeba sięgania do dyspozycji art. 116 k.c. Tym bardziej brak jest podstawy do kwalifikowania - wobec dyspozycji art. 46 k.c. i art. 11 ust. 1 ustawy - przysługującego rolnikowi prawa do zatrzymanych budynków jako szczególnego rodzaju ograniczonego prawa rzeczowego nie mieszczącego się w katalogu zawartym w art. 244 k.c. Tak więc z chwila przejęcia przez Państwo nieruchomości, wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, w zamian za rentę, zatrzymane przez rolnika budynki stają się "odrębnym od gruntu przedmiotem własności", przy czym z tą chwilą ulega przekształceniu forma własności: budynki stanowiące dotychczas część składową nieruchomości jako przedmiotu własności indywidualnej (art. 130 k.c.) staje się przedmiotem własności osobistej (art. 132 k.c.) służącym do zaspokojenia potrzeb osobistych rolnika i jego rodziny (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12.IX.1969 r. III CZP 66/69 - OSNCP 1970, poz. 27).Według art. 1 omawianej ustawy nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa rolnego może przekazać na własność Państwa "rolnik", będący właścicielem tego gospodarstwa. Ze szczególnego unormowania zamieszczonego w art. 3 tej ustawy wynika natomiast, że rolnik może przekazać na własność Państwa nieruchomości stanowiące współwłasność małżonków lub objęte wspólnością ustawową albo stanowiące odrębną własność małżonka, ale tylko za zgodą swego współmałżonka, chyba że taka zgoda nie jest wymagana ze względu na wyjątek przewidziany w ust. 2 tego artykułu. Skutek przekazania w odniesieniu do budynków zatrzymanych przez rolnika sprowadza się do tego, że w myśl art. 11 ust. 1 ustawy budynki te stają się "odrębnym od gruntu przedmiotem własności". Żaden z wyżej wskazanych przepisów nie daje bezpośredniej odpowiedzi na pytanie, czyją własnością stają się zatrzymane przez rolnika budynki. Niewątpliwie stają się one własnością rolnika, który przekazał Państwu gospodarstwo rolne, w wypadku gdy tylko on był właścicielem przekazanej nieruchomości, której częścią składową były zatrzymane budynki. Żaden jednak z przepisów omawianej ustawy nie daje podstawy do uznania za wyłącznego właściciela zatrzymanych budynków rolnika, który przekazał Państwu gospodarstwo rolne, w wypadku gdy przekazana nieruchomość, na której znajdują się budynki, stanowiła współwłasność rolnika i jego małżonka, była objęta wspólnością ustawową albo stanowiła odrębną własność drugiego małżonka. Możliwość więc taką, jako pozbawioną uzasadnienia prawnego, należy odrzucić. Pozostają zatem do rozważenia następujące dwie dalsze możliwości.Jedna z nich wyraża się w poglądzie, że prawo własności zatrzymanych budynków przysługuje łącznie i niepodzielnie rolnikowi oraz jego małżonkowi, uprawnionemu do renty w zamian za przekazane gospodarstwo, niezależnie od tego, czy przekazane nieruchomości, na których znajdują się te budynki, stanowiły współwłasność małżonków, czy były objęte wspólnością ustawową, czy też stanowiły odrębną własność jednego z małżonków. U podstaw tego poglądu leży założenie, że stanu własności takich budynków nie można rozpatrywać w oderwaniu od całego zespołu przepisów omawianej ustawy. Wprawdzie przepis art. 11 ust. 2 ustawy nie wyjaśnia bezpośrednio omawianej kwestii, wyraźnie jednak preferuje on małżonka uprawnionego do renty za przekazane gospodarstwo, stanowiąc, że zatrzymane budynki przechodzą na własność Państwa z chwilą śmierci rolnika, nie wcześniej jednak niż z chwilą śmierci jego małżonka uprawnionego do renty. Prawo zatrzymania przez rolnika budynków z przytoczonym wyżej skutkiem należy do zespołu środków, stanowiących swoistą ekwiwalentność, zmierzającą do zapewnienia warunków bytowania rolnikowi, który przekazał na własność Państwa nieruchomości, wchodzące w skład gospodarstwa rolnego. Środkami tymi są: renta, możliwość zatrzymania na własność budynków, możliwość przydzielenia do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o powierzchni do 0,5 ha, a w razie przekazania budynków również możliwość przydzielenia lokalu i pomieszczeń gospodarczych. Małżonkowi uprawnionemu do renty w myśl art. 17 ustawa przyznaje liczne uprawnienia, zarówno bowiem prawo do renty (art. 17 ust. 1), jak i prawo bezpłatnego użytkowania przydzielonej działki gruntu rolnego oraz prawo korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczenia gospodarskiego, przydzielonych w razie przekazania Państwu budynków (art. 12 ust. 1 i 2), przysługuje łącznie obojgu małżonkom, i to niezależnie od tego, czy własność przekazanych Państwu nieruchomości przysługiwała obojgu małżonkom, czy też tylko jednemu z nich. Przytoczone unormowania mogłyby więc prowadzić do wniosku, że skoro wolą ustawodawcy było przyznanie uprawnień, przewidzianych w art. 17 ust. 1 i w art. 12 ust. 1 i 2, łącznie obojgu małżonkom, to w drodze analogii zasadę tę należałoby odnieść również do własności budynków zatrzymanych przez rolnika na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy.Wniosek taki, choć nie pozbawiony logiki, nasuwa jednak istotne zastrzeżenia. Przede wszystkim należy zauważyć, że przewidziane w ustawie łączne uprawnienia obojga małżonków do renty oraz użytkowania działki rolnej, lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich różnią się jakościowo od prawa do zatrzymanych budynków, które z chwilą przejęcia nieruchomości stają się odrębnym od gruntu przedmiotem własności, już z tego więc względu stosowanie w drodze analogii przepisów normujących całkowicie odmienną materię byłoby niedopuszczalne. Gdyby więc wolą ustawodawcy było, aby zatrzymane budynki stały się łączną własnością obojga małżonków, niezależnie od stanu własności nieruchomości przed jej przekazaniem Państwu, wola ta musiałaby znaleźć wyraz w przepisie ustawy. Brak w ustawie takiej normy oznacza, że co do własności zatrzymanych budynków nie następuje zmiana w stosunku do stanu własności nieruchomości, której częścią składową były te budynki przed jej przekazaniem Państwu. Należy zatem uznać, że omawiane budynki stają się odrębnym od gruntu przedmiotem własności rolnika, jego małżonka albo obojga małżonków stosownie do stanu własności nieruchomości przed jej przekazaniem. Za takim stanowiskiem przemawia i ta okoliczność, że przejęcie gospodarstw rolnych za rentę może nastąpić nie tylko na wniosek rolnika (art. 1) lub z urzędu (art. 9 ust. 2), na podstawie decyzji naczelnika gminy (art. 31 ust. 1), lecz także w drodze czynności prawnej zatwierdzonej decyzją naczelnika gminy (art. 37 ust. 2). Mianowicie, w myśl art. 37 ust. 1 ustawy, jednostki uspołecznionej gospodarki rolnej mogą nabywać bezpośrednio od rolników nieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych za renty lub spłaty pieniężne na warunkach określonych w ustawie, a więc również z możliwością zatrzymania budynków. Nie do pogodzenia zaś z cywilnoprawną umową zbycia nieruchomości jednostce uspołecznionej gospodarki rolnej przez osoby, będące właścicielami tej nieruchomości, byłaby teza, że zatrzymane budynki stają się z mocy samego prawa - niezależnie od dotychczasowego stanu własności nieruchomości - przedmiotem nie przewidzianej w ustawie swoistej współwłasności łącznej obojga małżonków.II. U podstaw pytania, czy przysługujące rolnikowi prawo własności budynków podlega dziedziczeniu, jeżeli pozostawił on małżonka, uprawnionego do renty w zamian za przekazane gospodarstwo, leży sformułowanie art. 11 ust. 2 ustawy z 1974 r., według którego budynki przechodzą na własność Państwa "z chwilą śmierci rolnika i nie wcześniej niż z chwila śmierci jego małżonka uprawnionego do renty za przekazane gospodarstwo". To sformułowanie różni się od sformułowania art. 10 ust. 2 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz. U. Nr 3, poz. 15 i z 1973 r. Nr 48, poz. 283), który przewidywał, że w wypadku śmierci jednego z małżonków pozostałemu przy życiu małżonkowi przysługiwało prawo zatrzymania na własność budynków na takich zasadach, jakie obowiązywały przy zatrzymaniu budynków przez rolnika w związku z przekazaniem nieruchomości na własność Państwa. Obowiązujący wówczas przepis art. 10 ust. 2 uzasadniał pogląd, że przysługujące rolnikowi prawo własności budynków nie było dziedziczne, z chwilą zaś śmierci rolnika budynki albo przechodziły na własność pozostałego przy życiu małżonka, jeżeli wyraził on wolę zatrzymania tych budynków, albo też stawały się własnością Państwa, jeżeli pozostały przy życiu małżonek nie skorzystał z przysługującego mu prawa zatrzymania budynków. Pomimo zmienionego stanu prawnego pogląd wyłączający dziedziczenie jest nadal aktualny. Z zasady, wyrażonej w art. 11 ust. 2 ustawy z 1974 r., według której z chwilą śmierci rolnika budynki przechodzą na własność Państwa, w zestawieniu z dyspozycją art. 922 § 2 k.c., wynika w sposób oczywisty, że prawo własności zatrzymanych budynków, przysługujące wyłącznie rolnikowi, nie podlega dziedziczeniu. Odmiennej tezy nie da się również przyjąć w sytuacji, gdy wcześniej zmarły rolnik oraz jego małżonek byli współwłaścicielami tych budynków albo gdy takie budynki były przedmiotem ich wspólności ustawowej. Wyłącza ją bowiem sformułowanie cytowanego art. 11 ust. 2, który przejście budynków na własność Państwa wiąże z chwilą śmierci rolnika, a jeżeli pozostawił on małżonka uprawnionego do renty za przekazane gospodarstwo - z chwilą śmierci tego małżonka. To sformułowanie przemawia przeciwko sztucznej konstrukcji dziedziczenia udziału we współwłasności budynków, w wyniku której spadkobiercy zmarłego dziedziczyliby ten udział w zamkniętych granicach czasowych określonych chwilą śmierci rolnika i chwilą śmierci pozostałego po nim małżonka. Przeciwko tej konstrukcji przemawiają również argumenty, zamieszczone niżej w punkcie III, a wskazujące na to, że ustawa w sposób szczególny normuje uprawnienia pozostałego przy życiu małżonka do omawianych budynków.III. Jak już wyżej wspomniano, ustawa wprowadziła cały zespół środków, zmierzających do zabezpieczenia spraw bytowych rolnika, który przekazał Państwu nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa rolnego, oraz jego małżonka uprawnionego do renty w zamian za przekazane gospodarstwo. Wyrazem troski o zabezpieczenie tych spraw jest, gdy chodzi o zatrzymane budynki, przepis art. 11 ust. 2, według którego w wypadku, gdy zmarły rolnik pozostawił małżonka uprawnionego do renty, przejście budynków na własność Państwa następuje dopiero z chwilą śmierci tego małżonka. Jasne i stanowcze sformułowanie tego przepisu wyłącza zasadność poglądu przyjmującego, że z chwilą śmierci rolnika pozostały przy życiu jego małżonek, uprawniony do renty, zachowuje prawo własności budynków w takim tylko zakresie, jaki przysługiwał mu do chwili śmierci współmałżonka. Konsekwencją bowiem takiego poglądu musiałoby być albo uznanie, że udział wcześniej zmarłego rolnika przechodzi na Państwo już z chwilą jego śmierci, albo że udział ten do chwili śmierci drugiego małżonka, uprawnionego do renty, pozostaje niejako w zawieszeniu, tzn. nie przysługuje nikomu. Pierwsza z tych koncepcji jest nie do przyjęcia wobec kategorycznego brzmienia art. 11 ust. 2, stanowiącego, że w razie śmierci rolnika budynki przechodzą na własność Państwa "nie wcześniej niż z chwilą śmierci jego małżonka uprawnionego do renty w zamian za przekazane gospodarstwo". Druga koncepcja pozostawałaby w jaskrawej sprzeczności z obowiązującym systemem prawnym, który nie dopuszcza możliwości, aby nieruchomość (a taka są również będące odrębnym od gruntu przedmiotem własności) albo udział we własności takiej nieruchomości przez bliżej nie określony czas nie należały do nikogo, były rzeczą niczyją. Jedynym przeto, logicznie uzasadnionym i zgodnym ze strukturą naszego systemu prawnego, jest pogląd, wynikający zresztą z cytowanego art. 11 ust. 2 ustawy, że z chwilą śmierci jednego z małżonków, któremu przysługiwało prawo własności albo udział we współwłasności zatrzymanych budynków, budynki te w całości stają się własnością pozostałego przy życiu małżonka. Regułę tę stosuje się zarówno w wypadku wcześniejszej śmierci rolnika, jak i wcześniejszej śmierci pozostałego po nim małżonka. Skoro jednak w wypadku śmierci rolnika budynki stają się własnością Państwa nie wcześniej niż z chwilą śmierci jego małżonka tylko wtedy, gdy małżonek ten jest uprawniony do renty za przekazane gospodarstwo, to w konsekwencji tylko taki małżonek z chwilą śmierci rolnika staje się wyłącznym właścicielem budynków. W wypadku natomiast, gdy pozostały przy życiu małżonek rolnika nie był uprawniony do takiej renty, budynki w całości przechodzą na własność Państwa już z chwilą śmierci rolnika, i to niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie do tej chwili przysługiwały temu małżonkowi prawa do tych budynków.Tak rozumiana treść przepisu art. 11 ust. 2 ustawy z 1974 r., pomimo odmiennej techniki legislacyjnej, oznacza przejęcie przez ten przepis - co do zasady - unormowania znanego poprzednio obowiązującej ustawie z 1968 r., której art. 10 ust. 2 przewidywał, że w wypadku śmierci jednego z małżonków pozostałemu przy życiu małżonkowi przysługiwało prawo zatrzymania budynków na własność. Różnica w istocie sprowadza się do tego, że w poprzednim stanie prawnym zatrzymanie budynków przez pozostałego przy życiu małżonka wymagało z jego strony odpowiedniego oświadczenia woli, podczas gdy w obecnie obowiązującym stanie prawnym budynki z chwilą śmierci rolnika stają się własnością pozostałego po nim małżonka, uprawnionego do renty w zamian za przekazane gospodarstwo, ex lege.IV. Przyjęte w niniejszej uchwale rozwiązanie zgodne jest z zasadami humanizmu socjalistycznego, którego wyrazem są referowane wyżej przepisy ustawy, zmierzające do zapewnienia należytej ochrony usprawiedliwionych interesów bytowych rolnika, przekazującego Państwu gospodarstwo rolne, oraz jego małżonka uprawnionego do renty za to gospodarstwo.Konsekwencją poglądu, że w warunkach określonych w punkcie 3 niniejszej uchwały z chwilą śmierci małżonka budynki stają się wyłączną własnością drugiego małżonka, jest pogląd wyrażony w punkcie 4 uchwały, że pozostały przy życiu małżonek może zbyć własność zatrzymanych budynków. Rozwiązanie to, zgodne z zasadą ochrony praw pozostałego przy życiu małżonka, jest również zgodne z ekonomicznymi założeniami i celami ustawy. Jeżeli bowiem uzasadnione względy gospodarcze przemawiają przeciwko przeniesieniu własności budynków na inną osobę, to właściwy organ państwowy zrealizuje przysługujące Państwu z mocy art. 11 ust. 3 ustawy prawo pierwokupu (wykupu).