III CRN 135/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Ignatowicz (sprawozdawca).Sędziowie SN: H. Dąbrowski, A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Michała P. z udziałem Antoniny P. o wpis do księgi wieczystej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 28 listopada 1980 r.zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Państwowego Biura Notarialnego w Szczecinie z dnia 15 lipca 1980 r. uchylił i sprawę przekazał temu PBN do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu orzeczenie o wpisie od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneMichał P. we wniosku z dnia 14.VII.1980 r., skierowanym do Państwowego Biura Notarialnego w Szczecinie, domagał się wpisania prawa własności na jego rzecz i na rzecz jego siostry Antoniny P. - po 1/2 części - do budynków mieszkalno-gospodarczych, stanowiących odrębną własność ich matki Antoniny P. zmarłej w dniu 17.IV.1980 r., objętych księgą wieczystą nr KW 1410. Do wniosku załączył odpis postanowienia Sądu Rejonowego w Szczecinie z dnia 22.V.1980 r. w sprawie nabycia spadku pozostałego po Antoninie P. Państwowe Biuro Notarialne postanowieniem z dnia 15.VII.1980 r., wydanym na posiedzeniu niejawnym, odmówiło dokonania żądanego wpisu, stwierdzając, że wspomniane budynki zatrzymane przez Antoninę P. przy przekazywaniu Skarbowi Państwa gospodarstwa rolnego za rentę stały się z chwilą jej śmierci własnością Skarbu Państwa, a zatem nie wchodzą w skład pozostałej po niej masy spadkowej. W uzasadnieniu swojego stanowiska Biuro powołało się na postanowienie art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz. U. Nr 3, poz. 15) i stwierdziło, że artykuł ten ma w sprawie zastosowanie, skoro przekazanie przez Antoninę P. gospodarstwa rolnego nastąpiło pod rządem tej ustawy.Wnioskodawca i uczestniczka postępowania Antonina P. zaskarżyli wymienione wyżej postanowienie, jednakże Sąd Wojewódzki w Szczecinie postanowieniem z dnia 28.XI.1980 r. oddalił ich rewizję, podzielając przedstawione wyżej stanowisko Państwowego Biura Notarialnego.Obydwa wymienione postanowienia zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 28.V.1981 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według ustawy z 1968 r. odrębna własność budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego przekazanego przez rolnika Skarbowi Państwa za rentę ukształtowana została istotnie jako prawo własności ograniczonej co do czasu, z chwilą bowiem śmierci rolnika budynki przechodziły z mocy samego prawa na własność Państwa, jeżeli nie zostały wcześniej przez rolnika sprzedane (art. 4 ust. 2). Odrębna zatem własność budynków nie podlegała dziedziczeniu.Powyższa ustawa została uchylona przez ustawę z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118).Ustawa ta regulowała kwestię własności zatrzymanych przez rolnika budynków w sposób podobny, przy czym własność ta przechodziła w myśl jej przepisów na Państwo z chwilą śmierci rolnika, który te budynki zatrzymał, i jego małżonka, a Państwu przysługiwało do tych budynków prawo pierwokupu i wykupu (art. 11 i 12 ustawy). Z kolei ta ostatnia ustawa została uchylona kolejną w tym przedmiocie ustawą z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), która odmiennie ukształtowała odrębną własność zatrzymanych przez rolników budynków. Mianowicie według tej ustawy własność budynków, które do dnia wejścia jej w życie, tj. do dnia 1.I.1978 r., nie przeszły na własność Państwa. Ponadto z mocy art. 51 ust. 2 tej ustawy z odrębną własnością takich budynków związana jest służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z nich.Zarówno PBN w Szczecinie, jak i Sąd Wojewódzki w Szczecinie nie wyciągnęły z powyższych zmian ustawodawczych należytych wniosków. Nie miały w szczególności na uwadze, że w uchwale składu 7 sędziów z dnia 15 grudnia 1978 r. III CZP 51/78 (OSNCP 1979, poz. 42) Sąd Najwyższy uznał, że odrębna własność budynków zatrzymanych przez rolnika na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r., które do dnia 1.I.1978 r. nie przeszły na własność Państwa, podlega od tej daty przepisom art. 51 ust. 2-4 ustawy z dnia 27 października 1977 r.Uzasadniając tę uchwałę, Sąd Najwyższy m.in. podkreślił, że wprawdzie art. 51 ustawy z dnia 27 października 1977 r. reguluje treść prawa do budynków w sposób samodzielny, to jednak trzeba mieć na uwadze jedną z ogólnych zasad prawa międzyczasowego głoszącą, iż przepisy nowej ustawy regulujące samodzielnie treść praw podmiotowych stosować należy od dnia wejścia tej ustawy w życie do wszystkich istniejących w tym dniu praw podmiotowych tego samego rodzaju; do oceny sytuacji prawnej omawianych budynków nie można więc stosować dawnej ustawy, ale przepisy ustawy ostatniej - z 1977 r.Uchwała ta odnosi się - ze względu na stan faktyczny sprawy, w której zapadła - do wzajemnego stosunku dwu ostatnich spośród wymienionych ustaw, ale jest rzeczą oczywistą, że to samo należy powiedzieć o stosunku ustawy z 1968 r. do ustawy z 1974 r. Oznacza to, że z chwilą wejścia w życie tej ostatniej ustawy stosowała się ona do wszystkich budynków stanowiących własność rolników, a więc także tych, które zatrzymane zostały przez rolników przed jej wejściem w życie.W ostatecznym wyniku obecnie reżim prawny własności budynków zatrzymanych przez rolników normuje jednolicie, tzn. bez względu na to, kiedy ta własność powstała, ustawa z 1977 r. Wszystkie te budynki przechodzą z chwilą śmierci właściciela na spadkobierców.Wobec tego, że zarówno Sąd Wojewódzki, jak i PBN powyższych założeń nie miały na uwadze, obydwa zaskarżone postanowienia należało uchylić i sprawę przekazać Państwowemu Biuru Notarialnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania (art. 388 w związku z art. 423 § 1 k.p.c.).