III CZP 51/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: S. Dmowski, W. Kuryłowicz, J. Majorowicz, J. Pietrzykowski, S. Rudnicki (sprawozdawca), J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 1978 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania prawne:"I. Jaki jest status prawny budynków, które na podstawie dotychczasowych przepisów art. 11 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. zostały przez rolnika zatrzymane i do dnia 1 stycznia 1978 r. nie przeszły na własność Państwa, a mianowicie, czy budynki te nie podlegają unormowaniom żadnej z powołanych wyżej ustaw, czy też podlegają one bądź przepisom dotychczasowym, bądź przepisom art. 51 ustawy z dnia 27 października 1977 r.?II. Czy prawo pierwokupu (wykupu) budynków, przewidziane w przepisie art. 51 ust. 4 ustawy z dnia 27 października 1977 r. może być przez Państwo realizowane tylko przy pierwszym zbyciu tych budynków, czy też prawo to przysługuje Państwu w każdym wypadku zbycia tych budynków przez każdoczesnego ich właściciela?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:I. Odrębna własność budynków zatrzymanych przez rolnika na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), które do dnia 1 I 1978 r. nie przeszły na własność Państwa, podlega od tej daty przepisom art. 51 ust. 2-4 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140).II. Prawo pierwokupu (wykupu) budynków, przewidziane w art. 51 ust. 4 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przysługuje Państwu w razie każdorazowej sprzedaży (darowizny lub zamiany) tych budynków.Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) uchyliła z dniem 1.I.1978 r., z nieistotnymi dla odpowiedzi na oba pytania wyłączeniami (art. 77), ustawę z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118). Obie powyższe ustawy dopuściły możliwość zatrzymania (wyłączenia) przez rolnika z przekazywanego gospodarstwa rolnego budynków, które z chwilą przekazania stają się odrębnym od gruntu przedmiotem własności. Położenie prawne tych budynków zostało jednak w obu ustawach odmiennie uregulowane, przy czym ustawa z 1977 r. nie reguluje expressis verbis sytuacji budynków zatrzymanych przez rolników, którzy przekazali gospodarstwa rolne za rentę na podstawie przepisów ustawy z 1974 r. Brak w nowej ustawie przepisów w tej materii wywołał wątpliwości przedstawione w pierwszym pytaniu Ministra Sprawiedliwości.Różnice w określeniu charakteru prawnego budynków wyłączonych od przekazania sprowadzają się do następujących podstawowych kwestii:1. Według ustawy z 1974 r. odrębna własność budynków ukształtowana została jako prawo własności ograniczone co do czasu (podzielone w czasie), z chwilą śmierci bowiem rolnika i nie wcześniej niż z chwilą śmierci jego małżonka uprawnionego do renty w zamian za przekazane gospodarstwo budynki przechodziły z mocy samego prawa na własność Państwa, jeżeli nie zostały wcześniej przez rolnika sprzedane (art. 11 ust. 2). Odrębna więc własność budynków nie podlegała dziedziczeniu. Ustawa ta nie zawierała przepisu określającego uprawnienia właściciela budynku do korzystania z gruntu.2. Według ustawy z 1977 r. odrębna własność budynków ukształtowana została jako prawo dziedziczne, z którym związana jest służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z budynków.Obie ustawy ustanowiły na rzecz Państwa, w razie sprzedaży przez rolnika budynków, prawo pierwokupu, a w razie darowizny - lub zamiany - wykupu, przy odpowiednim zastosowaniu przepisów o pierwokupie.IPrzystępując do udzielenia odpowiedzi na pierwsze pytanie, należy na wstępie rozważyć, jaki wpływ ma uchylenie ustawy z 1974 r. na położenie prawne zatrzymanych przez rolnika na podstawie tej ustawy (art. 11 ust. 1) budynków, które do dnia wejścia w życie nowej ustawy z 1977 r. (1.I.1978 r.) nie przeszły na własność Państwa na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy z 1974 r. Chodzi w szczególności o to, czy począwszy od tej daty prawo do tych budynków podlega dziedziczeniu i czy związane jest ze służebnością gruntową podobnie jak prawo do budynków wyłączonych przez rolnika na podstawie art. 51 ustawy z 1977 r. Otóż jedynym źródłem ograniczenia czasu trwania odrębnej własności zatrzymanych przez rolnika budynków i wyłączenia dziedziczenia tego prawa był art. 11 ust. 2 uchylonej ustawy. Istotne jest przy tym, że z zatrzymaniem przez rolnika budynków nie było związane powstanie jakiegokolwiek konkretnego prawa na rzecz Państwa, jak np. przy własności czasowej (prawo powrotu). Prawo takie bowiem mogło powstać dopiero w przyszłości, na skutek nastąpienia zdarzeń określonych w art. 11 ust. 2 ustawy z 1974 r. Nie można było tu nawet mówić o ekspektatywie takiego prawa, skoro możliwość sprzedaży budynków przez rolnika czyniła samą perspektywę nabycia przez Państwo tych budynków iluzoryczną. W tych warunkach uchylenie ustawy z 1974 r. musiało zmienić sytuację prawną budynków stanowiących na podstawie art. 11 ust. 1 tej ustawy odrębny od gruntu przedmiot własności. Zmiana ta polega przede wszystkim na tym, że budynki, które do dnia 1.I.1978 r. nie przeszły na własność Państwa, po tej dacie już nie przechodzą na własność Państwa z przyczyn określonych w art. 11 ust. 2 ustawy z 1974 r., tzn. wskutek i z chwilą śmierci rolnika lub jego małżonka uprawnionego do renty w zamian za przekazane gospodarstwo. Ocena sytuacji prawnej tych budynków, powstałej po dniu 1.I.1978 r., nie może nastąpić na podstawie przepisów ustawy poprzedniej.Powstaje więc pytanie, jakie przepisy określają po tej dacie treść prawa rolnika do budynków zatrzymanych przez rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę na podstawie przepisów ustawy z 1974 r., a mianowicie: czy przepisów takich szukać należy w postanowieniach kodeksu cywilnego, czy ustawy z 1977 r.Otóż kodeks cywilny w ogóle nie reguluje prawa rolnika do zatrzymanych budynków. Nie czynią też tego żadne inne przepisy poza ustawą z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Ustawa ta reguluje w art. 51 treść tego prawa w sposób samodzielny (ust. 2). Jedna zaś z ogólnych zasad prawa międzyczasowego głosi, że przepisy nowej ustawy regulujące samodzielnie treść praw podmiotowych stosować należy od dnia wejścia tej ustawy w życie do wszelkich istniejących w tym dniu praw podmiotowych tego samego rodzaju. Zasada ta została wyraźnie sformułowana np. w art. XXXVIII przepisów wprowadzających kodeks cywilny (ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Dz. U. Nr 16, poz. 94). Jako jedna z podstaw wykładni przepisów prawa cywilnego ma ona ogólne znaczenie i dlatego brak odpowiedniego przepisu w ustawie z 1977 r. nie stoi na przeszkodzie jej zastosowaniu. Dlatego też od dnia 1.I.1978 r. istniejące w tym dniu prawo do budynków, o których mowa, podlega unormowaniu art. 51 ust. 2-4 ustawy z 1977 r., a więc nie gaśnie z chwilą śmierci rolnika lub jego małżonka, lecz przechodzi na jego spadkobierców, jak inne prawa majątkowe, stając się prawem, z którym związana jest służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z budynków (ust. 2 art. 51).Odmienna wykładnia musiałaby opierać się na założeniu, albo że poza ustawą z 1977 r. istnieją inne przepisy określające treść prawa rolnika do budynków wyłączonych z gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu, albo że ustawa z 1974 r. reguluje także po dniu 1.I.1978 r. pomimo jej uchylenia treść omawianego prawa zgodnie z zasadą, że prawo dotychczasowe stosuje się do stosunków prawnych powstałych w czasie jego obowiązywania. Oba takie założenia byłyby błędne. Pierwsze dlatego, że - jak już była o tym mowa - nie ma poza ustawą z 1977 r. innych przepisów normujących odrębną własność budynków wyłączonych z gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu za rentę; drugie zaś byłoby także nietrafne. O ile bowiem na podstawie przepisów dotychczasowej ustawy ocenia się skutki zdarzeń prawnych (w tym także stosunki prawne) powstałych w czasie jej obowiązywania, o tyle - jak już o tym była mowa - nowe przepisy regulujące samodzielnie stosunki prawne (prawa podmiotowe) danego rodzaju są wyłącznie miarodajne do oceny ich treści. Gdy zaś treść prawa przysługującego rolnikowi do wyłączonych przezeń z przekazanego Państwu gospodarstwa rolnego budynków uregulowana jest obecnie tylko w ustawie z 1977 r., podlega ona zgodnie z tą zasadą nowej, a nie dotychczasowej ustawie.Podkreślić należy, że przyjęta wykładnia ma także i ten walor, że nie różnicuje bez istotnej potrzeby położenia prawnego budynków w zależności od daty przekazania gospodarstwa rolnego za rentę. To wszystko skłania do udzielenia na pierwsze pytanie odpowiedzi zawarte w ust. I sentencji niniejszej uchwały.IIPrzepis art. 51 ust. 4 ustawy z 1977 r. wiąże przysługujące Państwu prawo pierwokupu (wykupu) budynków z ich sprzedażą. Zarówno brzmienie, jak i lokata tego przepisu nie dają podstaw do wniosku, że prawo to ma charakter jednorazowy, związany tylko z pierwszym zbyciem budynków. Ograniczenie takie musiałoby być wyraźne. Przyjęciu go sprzeciwia się nie tylko brak jakiejkolwiek wskazówki w tej mierze, ale i ogólne założenia ustawy, z których wynikają następujące stwierdzenia.Odrębna własność budynków, związana ze służebnością gruntową w zakresie niezbędnym do korzystania z budynków, jest prawem ograniczonym co do czasu trwania okresu istnienia samych budynków, stanowi przy tym ustawowe ograniczenie własności przyjętych przez Państwo gruntów rolnych, które w wielu sytuacjach może być szczególnie uciążliwe i utrudniające prawidłową gospodarkę. Porządek prawny i zbieżny z nim interes społeczny jest zainteresowany raczej w likwidacji niż w utrzymaniu takich stosunków, stanowiących wyjątek od zasady, że własność nieruchomości obejmuje m.in. budynki trwale z gruntem związane (art. 46 § 1 k.c.).Prawo pierwokupu (wykupu) jest narzędziem umożliwiającym Państwu regulację stosunków własnościowych w rolnictwie poprzez odpłatne likwidowanie uciążliwych stanów prawnych i faktycznych. Przewidziane w art. 51 ust. 1-2 ustawy prawo do budynków ma określoną funkcję społeczną i gospodarczą, związaną ściśle z osobą rolnika przekazującego gospodarstwo rolne za rentę. W najogólniejszym ujęciu chodzi tu o zapewnienie rolnikowi i jego najbliższej rodzinie możliwości dalszej egzystencji w dotychczasowym środowisku, które jest jego środowiskiem życiowym.Jeżeli więc ustawodawca chciał przyznać Państwu prawo pierwokupu (wykupu) w razie zbycia budynków przez samego rolnika, to brak jest wystarczających podstaw do udzielania silniejszej ochrony prawu nabywcy takich budynków, szczególnie przy transakcjach mających miejsce po upływie wielu lat od przekazania gospodarstwa, kiedy to budynki na skutek ich wieloletniego technicznego zużycia nie przedstawiają większej wartości albo z różnych przyczyn nie mogą być należycie wykorzystane przez nabywcę. Preferowanie przez ustawę, pod względem wysokości emerytury lub renty, przekazania gospodarstwa rolnego wraz z budynkami rzutuje w określony sposób na zainteresowanie Państwa w uzyskaniu budynków, co z kolei nie pozostaje bez wpływu na wykładnię cytowanego przepisu.Należy przy tym mieć na względzie, że prowadzenie przez Państwo prawidłowej polityki rolnej w skali całego kraju wymaga z reguły każdorazowej oceny przez powołane do tego organy, czy aktualny interes społeczny nie przemawia za przejęciem budynków przez Państwo przy okazji ich zbycia. Z tego powodu trudno byłoby skutecznie bronić zapatrywania, że interes Państwa wyczerpuje się całkowicie w ocenie dokonanej przy okazji pierwszego zbycia budynków przez rolnika. Dla wykładni art. 51 ust. 4 ustawy ma wreszcie istotne znaczenie okoliczność, że w odróżnieniu od unormowania w ustawie z 1974 r. prawo do budynków nie jest już ograniczone w czasie, ponieważ stało się prawem dziedzicznym, a przy takim unormowaniu interes Państwa w ukształtowaniu prawa pierwokupu (wykupu) jako przysługującego przy każdym kolejnym zbyciu jest już zupełnie oczywisty.Nie zajmując zatem stanowiska co do tego, czy pod rządem ustawy z 1974 r. prawo pierwokupu (wykupu) mogło być zrealizowane tylko przy pierwszym zbyciu budynków przez samego rolnika - zagadnienie to bowiem nie jest przedmiotem pytania - należy uznać, że przytoczone wyżej stwierdzenia uzasadniają udzielenie na drugie pytanie odpowiedzi zawartej w ust. II sentencji niniejszej uchwały.