III CZP 83/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: J. Szachułowicz, A. Wielgus (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Urzędu Gminy w K. przeciwko Janowi T. oraz Małgorzacie i Bronisławowi małż. P. z udziałem interwenienta ubocznego Konstantego R. o eksmisję po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Słupsku z tymczasową siedzibą w Sławnie postanowieniem z dnia 22 października 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zrzeczenie się przez rencistę-rolnika dożywotniego użytkowania zabudowań i działki na rzecz Skarbu Państwa pod warunkiem sprzedania ich wskazanej osobie skutkuje nieważność oświadczenia woli tego użytkownika w przedmiocie zrzeczenia się dożywotnego użytkowania?"podjął następującą uchwałę:Wskazanie przez rolnika rencistę w oświadczeniu o zrzeczeniu się dożywotniego użytkowania zabudowań i działki kandydata na ich nabywcę nie stanowi warunku w rozumieniu art. 89 k.c.; stanowi ono jedynie wniosek podlegający rozpoznaniu w trybie rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 16 września 1982 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (M. P. Nr 23, poz. 205).Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 10 października 1974 r. Naczelnik Gminy w K. przejął na własność Państwa, w zamian za rentę, całość gospodarstwa rolnego wraz z zabudowaniami stanowiącego własność Anny F. i na jej wniosek wydzielił do bezpłatnego dożywotnego użytkowania zabudowania oraz działkę gruntu o powierzchni 0,50 ha. W dniu 8 lipca 1983 r. Anna F. złożyła przed Naczelnikiem Gminy w K. pisemne oświadczenie, iż zrzeka się dalszego użytkowania zabudowań i ziemi pod warunkiem, że kupi je Jan T., a następnie faktycznie zaprzestała ich użytkowania przenosząc się na stałe do S. W związku z tym Naczelnik Gminy przeznaczył do sprzedaży wymienioną nieruchomość uznając, że uprawnienia Anny F. do dożywotniego użytkowania wygasły. W wyniku długotrwałego postępowania administracyjnego ostatecznie kandydatem na nabywcę przedmiotowej nieruchomości wyznaczony został Konstanty R. Ponieważ Anna F. w lipcu 1983 r. zabudowania wraz z działką udostępniła Janowi T., który zamieszkuje w nich wraz z rodziną, Naczelnik Gminy wezwał go do dobrowolnego ich opuszczenia, a gdy to pozostało bez odpowiedzi, wytoczył następnie powództwo o eksmisję. Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 28 czerwca 1985 r. powództwo o eksmisję. Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 28 czerwca 1985 r. powództwo to oddalił, przyjmując, że złożone przez Annę F. w dniu 8 lipca 1983 r. oświadczenie o zrzeczeniu się użytkowania uzależnione było od spełnienia warunku, że nieruchomość ta sprzedana zostanie wskazanemu przez nią rolnikowi. Skoro zaś Jan T. nie został kandydatem na nabywcę, warunek nie został spełniony i użytkowanie przysługuje nadal Annie F., która wykonuje je za pośrednictwem tegoż Jana T. i żądanie orzeczenia jego eksmisji jest nieuzasadnione.Sądowi Wojewódzkiemu rozpoznającemu sprawę na skutek rewizji wniesionych przez Naczelnika Gminy w K. oraz Prokuratora Rejonowego w Słupsku nasunęły się poważne wątpliwości, które zawarte są w przedstawionym Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnieniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne dotyczy skutków oświadczenia woli o zrzeczeniu się ograniczonego prawa rzeczowego w sytuacji, gdy składająca takie oświadczenie uzależniła jego skuteczność od wykonania warunku. Nie ma bowiem rozbieżności między stronami procesu, że Annie F., na mocy decyzji o przejęciu na własność Państwa jej gospodarstwa rolnego w zamian za rentę w trybie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U.. Nr 21, poz. 118), przysługiwało uprawnienie do bezpłatnego użytkowania budynków oraz działki gruntu. Pierwsze z tych uprawnień stanowiło służebność osobistą mieszkania (art. 296 k.c.), a użytkowanie działki gruntu było ograniczonym prawem rzeczowym w postaci użytkowania (art. 252 k.c.). Do obu tych uprawnień stosuje się w pełni prawo cywilne. Użytkowanie działki jest osobistym, niezbywalnym oraz bezpłatnym i dożywotnim prawem korzystania z rzeczy i pobierania jej pożytków, może być wykonywane osobiście bądź przez osoby drugie na podstawie umów obligacyjnych (najmu, dzierżawy). Inaczej jednak jest ze służebnością mieszkania, która jako służebność ściśle związana z osobą uprawnioną może być tylko przez nią wykonywana (art. 300 k.c.). O tym, kto może być przyjęty do wspólnego zamieszkiwania z uprawnionym, określa wyraźnie art. 301 k.c.Obydwa powyższe ograniczenia prawa rzeczowego wygasają, jeżeli uprawniony zrzecze się tych praw (art. 246 k.c.). Takie oświadczenie złożyła w dniu 8 lipca 1983 r. Anna F., zastrzegając jednak, że chce, ażeby "budynek i ziemię kupił Jan T.". Przy ocenie skuteczności tego oświadczenia rozważenia wymaga kwestia, czy wskazanie przez uprawnionego do użytkowania nieruchomości osoby jej nabywcy może być traktowane jako warunek w rozumieniu kodeksu cywilnego. Znaczenie terminu "warunek" ustalone zostało w art. 89 k.c., który stanowi, że powstanie lub ustanie skutków czynności prawnej można uzależnić od zdarzenia przyszłego i niepewnego. W omawianym wypadku zdarzeniem tym miała być sprzedaż gruntu z Państwowego Funduszu Ziemi wskazanemu rolnikowi Janowi T. Jednakże spełnienie zastrzeżenia zawartego w oświadczeniu o zrzeczeniu nie było uzależnione wyłącznie od woli naczelnika urzędu gminy.Zbycie nieruchomości należących do Państwa następuje na zasadach i w trybie ściśle określonym odpowiednimi normami prawnymi i nabywca musi odpowiadać przesłankom prawem tym przewidzianym, od spełnienia których uzależniona jest skuteczność zdziałanej czynności prawnej (conditiones iuris). Warunki prawne przy sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych zawarte zostały w zarządzeniu Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 16 września 1982 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (M.P. Nr 23, poz. 205) i treść § 7 stanowi, że nabywcą takiej nieruchomości może być osoba, która odpowiada warunkom określonym w przepisach kodeksu cywilnego, naczelnik gminy zaś podejmuje decyzję o ustaleniu kandydata na nabywcę po zasięgnięciu opinii zebrania wiejskiego (§ 12 pkt 3). Taki tryb postępowania obowiązywał w rozpoznawanej sprawie i w jego rezultacie ostateczną decyzję administracyjną kandydatem na nabywcę ustalony został Konstanty R.Wskazanie kandydata na nabywcę w oświadczeniu o zrzeczeniu się użytkowania nie stanowi warunku, o jakim mowa w art. 89 k.c., ponieważ nabycie nieruchomości uzależnione zostało od spełnienia ustanowionych przez prawo warunków prawnych w postaci kwalifikacji osobistych oraz decyzji administracyjnej. Wymienione osoby przyszłego nabywcy można traktować jako wniosek, który podlega rozpoznaniu w trybie i na zasadach, o jakich mowa w zarządzeniu Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 16 września 1982 r.Po rozważeniu powyższych argumentów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne jak w sentencji uchwały.