III CZP 83/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Marmaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: G. Bieniek, H. Ciepła.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Krajowej Spółdzielni Komunikacyjnej w P. przy udziale Naczelnej Rady Spółdzielczej w W. o wpis do rejestru spółdzielni po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 30 września 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy na tle § 3 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 kwietnia 1983 r. w sprawie praw i obowiązków głównych księgowych organizacji spółdzielczych (Dz. U. Nr 22, poz. 96) należy przyjąć, że nie jest dopuszczalne, jako sprzeczne z prawem, wybranie na członka zarządu spółdzielni, w szczególności na stanowisko wiceprezesa do spraw finansowo-ekonomicznych, osoby, której powierzona została funkcja głównego księgowego tej samej spółdzielni;2. Czy w wypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie przytoczone w pkt 1 sąd prowadzący rejestr spółdzielni władny jest na podstawie § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 marca 1983 r. w sprawie rejestru spółdzielni (Dz. U. Nr 22, poz. 87) odmówić wpisania do rejestru spółdzielni jako członka zarządu osoby, która pełni również funkcję głównego księgowego spółdzielni, lub wykreślić z urzędu taką osobę z rejestru jako członka zarządu, jeżeli została ona w nim wpisana przed powołaniem jej na stanowisko głównego księgowego?"podjął następującą uchwałę:Nie jest sprzeczny z przepisem § 3 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 kwietnia 1983 r. w sprawie praw i obowiązków głównych księgowych organizacji spółdzielczych (Dz. U. Nr 22, poz. 96) wybór głównego księgowego spółdzielni na zastępcę prezesa tej spółdzielni.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne zrodziło się na tle następującego stanu faktycznego. Halina K. jest członkiem Krajowej Spółdzielni Komunikacyjnej i pełniła w niej funkcję członka zarządu - zastępcy prezesa do spraw ekonomicznych. Uchwałą Rady Nadzorczej tej Spółdzielni z dnia 13 marca 1986 r. Halinie K. powierzono z dniem 1 marca 1986 r. funkcję głównego księgowego Spółdzielni oraz członka zarządu - zastępcy prezesa do spraw ekonomiczno-finansowych Spółdzielni. W związku z tym Spółdzielnia zgłosiła stosowny wniosek o dokonanie wpisu w rejestrze Spółdzielni.Sąd Rejonowy powyższy wniosek w części dotyczącej wpisania Haliny K. jako zastępcy prezesa do spraw finansowo-ekonomicznych oddalił i wykreślił z urzędu wymienioną z rejestru Spółdzielni jako zastępcę do spraw ekonomicznych.Postanowienie to zostało zaskarżone przez Spółdzielnię. Rewizja kwestionuje pogląd Sądu o niedopuszczalności łączenia funkcji członka zarządu Spółdzielni z funkcją głównego księgowego tejże organizacji spółdzielczej i zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Sąd Wojewódzki rozpoznając rewizję przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości (art. 391 § 1 k.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawione zagadnienie prawne oraz związane z nim wątpliwości zrodziły się na tle unormowania zawartego w § 3 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 kwietnia 1983 r. w sprawie praw i obowiązków głównych księgowych organizacji spółdzielczych oraz w związku z treścią wypowiedzi Sądu Najwyższego - Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zawartej w uchwale z dnia 6 marca 1985 r. (III PZP 11/85 - PiZS 1985, z. 12, str. 61), że główny księgowy przedsiębiorstwa państwowego nie może być pełnomocnikiem upoważnionym do dokonywania czynności prawnych w imieniu tego przedsiębiorstwa, oraz w innej uchwale tej Izby, iż nie wolno łączyć funkcji głównego księgowego i zastępcy dyrektora przedsiębiorstwa państwowego.Wprawdzie funkcje głównego księgowego przedsiębiorstwa państwowego i głównego księgowego spółdzielni są zbliżone, polegają bowiem m.in. na kontroli w obrębie dysponowania środkami finansowymi, to jednak nie można nie uwzględnić odrębności, i to o charakterze zasadniczym, jakie występują w zakresie reprezentacji przedsiębiorstwa państwowego i organizacji spółdzielczej. Chodzi tu przede wszystkim o dyspozycję art. 48 i 49 prawa spółdzielczego (ustawa z dnia 16 września 1982 r.). Otóż kierownictwem spółdzielni oraz reprezentacją na zewnątrz zajmuje się zarząd, który działa kolegialnie (art. 40). Kolegialność ta sprawia, że w odniesieniu do rozpatrywanego zagadnienia nie istnieje obawa, iż główny księgowy spółdzielni pełniący zarazem funkcję członka zarządu podejmie jednoosobowo decyzję o charakterze dyspozycyjnym z naruszeniem funkcji kontrolnej.Powszechnie uznawane zasady spółdzielcze zakładają równe prawa wszystkich członków organizacji spółdzielczych, w tym także uprawnienie do uczestnictwa w organach spółdzielczych. Odstępstwo od tej zasady przewiduje ustawa - prawo spółdzielcze w przepisach art. 36 § 3, art. 49 § 1, art. 56 § 1. Właśnie art. 49 § 1 zamieszczony w rozdziale dotyczącym zarządu spółdzielni stanowi, że statut może określać wymagania, którym powinien odpowiadać członek zarządu. Unormowanie to należy pojmować m.in. w ten sposób, że statut może zawierać postanowienia o rozdzielności funkcji członka zarządu i funkcji głównego księgowego danej organizacji spółdzielczej. Takiego jednak postanowienia statut skarżącej spółdzielni nie zawiera. Oznacza to, że każdy członek spółdzielni, a w tym także osoba pełniąca funkcję głównego księgowego może być wybrana w skład zarządu spółdzielni. Funkcje dyspozycyjne i kontrolne nie mogą być utożsamiane tylko z pełnieniem funkcji członka zarządu lub głównego księgowego. Członek zarządu spółdzielni pełni również funkcje kontrolne, główny księgowy zaś sprawuje także funkcje dyspozycyjne. Obie te funkcje - szczególnie w organizacjach spółdzielczych, których organy działają kolegialnie - ściśle zazębiają się, co przy uwzględnieniu działania kolegialnego, a tak właśnie działa zarząd spółdzielni, wyłącza obawy, które legły u podstaw poglądu o niedopuszczalności łączenia wspomnianych funkcji.Pogląd o rozłączności funkcji dyspozycyjnych, które sprawuje członek zarządu spółdzielni, oraz funkcji kontrolnych, które m.in. pełni główny księgowy, został wyprowadzony przede wszystkim z przesłanek natury praktycznej. Chodziło o to, by nie być jednocześnie dysponentem i kontrolerem w tej samej sprawie. Taka obawa nie zachodzi w odniesieniu do organizacji spółdzielczych. Organizacje te - jak już podniesiono - działają przez organy kolegialne, co z natury rzeczy wyklucza skupienie w jednym ręku obu tych funkcji. Poza tym organ wyposażony w prerogatywy dyspozycyjne nie jest zwolniony od obowiązków kontrolnych, rozumianych w tym sensie, że jego działanie nie jest ograniczone przez obowiązujące normy prawne oraz wzgląd na dobro jednostki, w której imieniu działanie to jest podejmowane, z kolei organ wyposażony w uprawnienia kontrolne powinien swą funkcję ograniczać tylko do tego zakresu. W życiu gospodarczym (a w tym obszarze przedstawiane zagadnienie jest rozpatrywane) obie te funkcje ściśle się zazębiają i nie mogą być rozpatrywane rozłącznie.Sprawia to, że przy braku wyraźnego zakazu statutowego przepisy prawa spółdzielczego powinny być w odniesieniu do rozpatrywanego zagadnienia wykładane w sposób wskazany w sentencji uchwały. Zakaz łączenia funkcji członka zarządu z funkcją głównego księgowego organizacji spółdzielczej nie może być także wyprowadzony z postanowień § 3 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie praw i obowiązków głównych księgowych organizacji spółdzielczych, stanowiącego, że "głównemu księgowemu nie mogą być powierzone czynności polegające na wykonywaniu dyspozycji środkami majątkowymi, zwłaszcza funkcje kasjera i magazyniera". Jak już podniesiono, przepisy prawa spółdzielczego nie wprowadzają w tym względzie ograniczeń, nie ma zatem podstaw do uznania, że wspomniane rozporządzenie może być uznane jako lex specialis i w następstwie tego prowadzić do ograniczeń podmiotowych członka spółdzielni w zakresie uczestnictwa w jej organach.Nie można także pomijać tego, że zwrot "wykonywanie dyspozycji środkami majątkowymi" w zestawieniu z przykładowym wymienieniem czynności kasjera i magazyniera daje podstawę do uznania, iż chodzi tu o zakaz dokonywania czynności faktycznych związanych z faktycznym dysponowaniem mieniem spółdzielni. Łączenie funkcji głównego księgowego z inną funkcją, z którą związane jest faktyczne dysponowanie mieniem spółdzielni, nie jest możliwe, gdyż stwarzałoby sprzyjające warunki do ewentualnych nadużyć gospodarczych. Taka obawa nie zachodzi w odniesieniu do funkcji dyspozycyjnych, jakie pełni członek zarządu i główny księgowy.Z przytoczonych względów należało orzec jak w sentencji uchwały.