III PZP 14/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, E. Brzeziński (sprawozdawca), A. Filcek, T. Kasiński, S. Perestaj, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 10 października 1986 r. wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"1. Czy główny księgowy przedsiębiorstwa państwowego może być pełnomocnikiem upoważnionym do dokonywania czynności prawnych w imieniu przedsiębiorstwa?2. Czy w przedsiębiorstwie państwowym możliwe jest łączenie stanowiska głównego księgowego i zastępcy dyrektora?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Główny księgowy przedsiębiorstwa państwowego może być zarówno pełnomocnikiem, upoważnionym do dokonywania czynności prawnych w imieniu przedsiębiorstwa, jak i zastępcą dyrektora.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy w zwykłym składzie w dniu 6 marca 1985 r. podjął uchwałę III PZP 11/85:"Główny księgowy przedsiębiorstwa państwowego nie może być pełnomocnikiem upoważnionym do dokonywania czynności prawnych w imieniu tego przedsiębiorstwa", a w dniu 5 września 1985 r. uchwałę III PZP 12/85:"Obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości łączenia stanowisk głównego księgowego i zastępcy dyrektora w przedsiębiorstwie państwowym".Minister Sprawiedliwości, reprezentując odmienne stanowisko, wystąpił z wnioskiem o udzielenie przez skład powiększony Sądu Najwyższego odpowiedzi na pytania prawne przytoczone we wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Paragraf 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1982 r. w sprawie głównych księgowych przedsiębiorstw państwowych i innych państwowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. Nr 25, poz. 179 ze zm.) wylicza obowiązki głównego księgowego, a § 6 określa, w jaki sposób i w jakim zakresie obowiązki te mogą być rozszerzone.Obydwie wymienione na wstępie uchwały Sądu Najwyższego zostały podjęte w okresie, gdy § 6 ust. 3 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów miał treść następującą:"3. Głównemu księgowemu nie mogą być powierzone czynności polegające na wykonywaniu dyspozycji środkami majątkowymi, zwłaszcza funkcje kasjera i magazyniera."Takie sformułowanie ust. 3 przytoczonego przepisu dostarczało argumentów uzasadniających stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w cytowanych uchwałach.W dniu 22 października 1986 r. weszło w życie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 października 1986 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie głównych księgowych przedsiębiorstw i innych państwowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. Nr 38, poz. 187) w ten sposób, że w § 6 ust. 3 rozporządzenia z dnia 26 lipca 1982 r. otrzymał następujące brzmienie:"3. Głównemu księgowemu nie mogą być powierzone funkcje kasjera i magazyniera."W aktualnym stanie prawnym nie ma przeszkód, by główny księgowy przedsiębiorstwa państwowego był zarówno pełnomocnikiem, upoważnionym do dokonywania czynności prawnych w imieniu przedsiębiorstwa, jak i zastępcą dyrektora.Oczywiście połączenie takich stanowisk nie może być rozumiane jako zwolnienie głównego księgowego od ograniczeń, ciążących na nim z mocy ustawy lub wynikających z innych źródeł; jest to już jednak inne zagadnienie, wykraczające poza ramy przedstawionego Sądowi Najwyższemu pytania. Także bowiem "zwykły" pełnomocnik i "zwykły" zastępca dyrektora w zakresie swego działania podlega płynącym z różnych źródeł ograniczeniom, do których musi się dostosować, a które jednak nie przekreślają możliwości zajmowania pozycji pełnomocnika i zastępcy dyrektora.Artykuł 44 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.) stanowi, że do dokonywania czynności prawnych samodzielnie w imieniu przedsiębiorstwa upoważnieni są oprócz dyrektora, jego zastępcy oraz pełnomocnicy działający w granicach ich umocowania. Pełnomocników ustanawia i odwołuje dyrektor przedsiębiorstwa. Powołana ustawa w zakresie przedstawicielstwa przedsiębiorstwa nie przewiduje żadnych ograniczeń co do podmiotów, które mogą być pełnomocnikami. Ograniczeń takich nie zawierają także przepisy ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1986 r. Nr 8, poz. 46), ani przepisy innych aktów normatywnych. Po nowelizacji rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1982 r. w sprawie głównych księgowych przedsiębiorstw państwowych i innych państwowych jednostek organizacyjnych nie można takich ograniczeń wyprowadzić również z przepisów tego rozporządzenia. Podobnie ma się rzecz ze stanowiskiem zastępcy dyrektora, skoro nie ma ustawowego zakazu łączenia tego stanowiska ze stanowiskiem głównego księgowego, a względy ekonomiczne raczej przemawiają za takim łączeniem - zwłaszcza w niewielkich jednostkach organizacyjnych. Główny księgowy bowiem jest tylko jednym z ogniw kontroli w przedsiębiorstwie, dysponuje natomiast wiedzą i instrumentami w postaci danych liczbowych o majątku, o kosztach, dochodach, stratach, zyskach itd., które mogą być szczególnie przydatne przy realizowaniu także zadań spoczywających na zastępcy dyrektora. W reformie gospodarczej kwestia właściwego wykorzystania wiedzy i doświadczenia poszczególnych pracowników, a także właściwego obciążenia ich pracą jest wewnętrzną sprawą przedsiębiorstwa. W przepisach prawnych nie należy dopatrywać się - bez niezbędnej potrzeby - ograniczeń w tym zakresie.Dlatego na przedstawione pytanie Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.