III CZP 92/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Gola.Sędziowie SN: J. Suchecki (spr.), M. Zakrzewska.Protokolant: M. Prusaczyk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefa N. z udziałem Heleny N., Janiny G., Stanisława i Zofii małż. N. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości rolnej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 16 listopada 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w R., postanowieniem z dnia 28 września 1989 r. sygn. akt I Cr 477/89, do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy samoistny posiadacz gospodarstwa rolnego, któremu wyrokiem przywrócono posiadanie przygranicznego pasa gruntu, może być uznany za samoistnego posiadacza tego gruntu, jeżeli wyrok przywracający posiadanie nie został wykonany przed 4 listopada 1971 roku, a po stronie władającego gruntem brak było w tej dacie warunków do zastosowania art. 1 ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250)"podjął następującą uchwałę:posiadanie przywrócone poczytuje się za nieprzerwane (art. 345 k.c.) dopiero z chwilą legalnego odzyskania rzeczywistego władztwa nad rzeczą.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 26 kwietnia 1989 r. Sąd Rejonowy w R. stwierdził m.in., że uczestnicy Stanisław i Zofia małż. N. nabyli na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nieruchomość we wsi P. o powierzchni 3,47 ha, oznaczoną na mapie jako działka nr 25/1, a uczestniczka Jania G. - sąsiednią nieruchomość o powierzchni 2,40 ha oznaczoną jako działka nr 51/3.Spór między wymienionymi uczestnikami dotyczył powierzchni nieruchomości stosownie do stanu posiadania w dniu 4 listopada 1971 r.Rozstrzygając ten spór Sąd Rejonowy ustalił, że w 1967 r. J.G. wystąpiła przeciwko St.N. o przywrócenie posiadania szeregu przygranicznych pasów gruntu, a powództwo prawomocnym wyrokiem z dnia 30.IX.1969 r. w sprawie II C01086/67 b.S.P w R. zostało uwzględnione.Wyrok ten jednak nie został wykonany, a prowadzone na jego podstawie postępowanie egzekucyjne zostało w 1967 r. umorzone na wniosek wierzycielki.Wobec niewykonania wyroku Sąd Rejonowy przyjął, że J.G. nie może być uznana za samoistnego posiadacza określonych w nim gruntów i że posiadaczami takimi byli w dniu 4.XI.1971 r. uczestnicy St. i Z.N., stąd powierzchnię i granicę działki nr 25/1 oznaczył stosownie do ustalonego stanu posiadania.W rewizji od powyższego postanowienia uczestniczka J.G. zarzuca m.in. nieuwzględnienie przywrócenia posiadania wspomnianym wyrokiem z dnia 30.IX.1969 r.Rozpoznającemu rewizję Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się poważne wątpliwości co do zagadnienia prawnego jak w komparycji uchwały.Zdaniem tego Sądu, w konkretnej sytuacji wykładnia art. 345 k.c. winna uwzględniać interesy osoby, której przywrócono posiadanie, niezależnie od wykonania odnośnego wyroku. W przeciwnym bowiem razie grunt objęty wyrokiem w sprawie II C.1086/87 pozostałby - sprzecznie z celem ustawy z dnia 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - bez ustalonego stanu prawnego, gdyż stwierdzenie jego nabycia przez St. i Z.N. stałoby w sprzeczności z normą art. 1 ust. 2 cyt. ustawy, a to wobec braku przewidzianego tam okresu posiadania (dziesięcioletniego, wobec nabycia posiadania w złej wierze).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Warunkiem nabycia nieruchomości na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych jest m.in. jej posiadanie samoistne w dniu 4.XI.1971 r. Określenie istoty posiadania i zakresu jego ochrony zawarte jest w przepisach tytułu czwartego księgi drugiej Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość, kto w dniu 4.XI.1971 r. był posiadaczem spornego w sprawie pasa gruntu, to wyjaśnienie jej nastąpić może jedynie w drodze wykładni art. 345 k.c., niezależnej od ewentualnych skutków w sferze uprawnień posiadacza do nabycia własności związanych z innymi warunkami wynikającymi z cytowanej ustawy (jak istnienie umowy nieformalnej, okres posiadania i in.). Rozumowanie przeciwne prowadziłoby do szczególnej, przeznaczonej tylko na użytek regulacji własności gospodarstw rolnych, wykładni norm prawnych dotyczących posiadania rzeczy, do czego brak uzasadnionych podstaw.Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygając przedstawione zagadnienie nie wiązał istotnej tu kwestii nieprzerywalności posiadania z możliwościami skutków udzielonej wykładni prawa dla wyniku sprawy niniejszej.Zdaniem Sądu Najwyższego, o przywróceniu posiadania w rozumieniu art. 345 kc można mówić dopiero, gdy posiadacz odzyskał rzeczywiste władztwo nad rzeczą. Posiadanie bowiem polega na władztwie faktycznym (art. 336 k.c.), a orzeczenie je przywracające daje tylko możność odzyskania władania samo przez się, stanu faktycznego nie zmieniając ani nie tworząc żadnych praw do przedmiotu sprawy. Jeżeli więc nie ma władztwa rzeczywistego (faktycznego) - nie ma posiadania, a tym samym w odniesieniu do przedmiotu rozważań - nie można przyjąć jego realnego przywrócenia i ciągłości przewidzianej normą art. 345 k.c. Przedstawiona w nim wykładnia jest powszechnie przyjęta w doktrynie. Zgodnie też z przyjętymi poglądami należy tu dodać, że uznanie przywróconego posiadania za nieprzerwane może nastąpić wtedy tylko, jeżeli jest legalne, to znaczy, jeżeli odzyskanie rzeczywistego władztwa nastąpiło w sposób zgodny z prawem, w szczególności skutkiem dobrowolnego lub egzekucyjnego wykonania wyroku posesoryjnego, dobrowolnego zwrotu rzeczy posiadaczowi lub dozwolonej samopomocy.Z powyższych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.