III CZP 97/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Agnieszki S. z udziałem Marii P. o ustalenie, że spadkobiercy utracili prawo do spłat, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 10 listopada 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spłaty ustalone w związku z działem spadku, który nastąpił przed wejściem w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252), mogą być obniżone w trybie art. 2 § 4 tej ustawy, jeśli były ustalone na rzecz osoby, której w świetle przepisów obowiązujących przed dniem 26 października 1971 r. przysługiwały spłaty odpowiadające pełnemu udziałowi spadkowemu, a której w świetle obecnego brzmienia art. 216 § 6 k.c. spłaty mogłyby być obniżone?",udzielił następującej odpowiedzi:Spłaty ustalone w związku z działem spadku, który nastąpił przed wejściem w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252), nie mogą być obniżone w trybie art. 2 § 4 cytowanej ustawy.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Opolu w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawczyni Agnieszka S. domagała się ustalenia, że uczestniczka postępowania Maria P. utraciła prawo do spłat jeszcze nie uiszczonych, zasądzonych prawomocnym postanowieniem o dziale spadku Sądu Powiatowego w Strzelcach Opolskich z dnia 28.II 1967 r., uzasadniając wniosek tym, że uczestniczka postępowania zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, wobec czego na podstawie art. 216 § 4 k.c. utraciła prawo do spłat.Uczestniczka postępowania wniosła o oddalenie wniosku i zarzuciła, że nadal pracuje w indywidualnym gospodarstwie rolnym swego brata, wobec czego zachowała prawo do spłat.Sąd Powiatowy w Strzelcach Opolskich postanowieniem z dnia 27.IX.1972 r. oddalił wniosek, ustalając, że uczestniczce postępowania Marii P. prawomocnym postanowieniem Sądu Powiatowego w Strzelcach Opolskich z dnia 28.II.1967 r. zasądzono spłaty odpowiadające pełnemu udziałowi spadkowemu, ponieważ bezpośrednio przed działem spadku pracowała w gospodarstwie spadkowym; obecnie uczestniczka pracuje w gospodarstwie rolnym swego brata, wobec czego zachowała prawo do spłat i brak przesłanek do stosowania art. 1075 k.c. w związku z art. 216 § 4 k.c.Od powyższego postanowienia wnioskodawczyni wniosła rewizję.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia zagadnienia prawnego budzącego wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, zauważyć należy, co następuje:Stosownie do art. 2 § 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) ustalone przed wejściem w życie tej ustawy spłaty w związku ze zniesieniem współwłasności mogą być na wniosek osoby zainteresowanej obniżone przez sąd przy odpowiednim zastosowaniu art. 216 § 6 k.c. w brzmieniu nadanym tą ustawą.Przed nowelizacją przepisów kodeksu cywilnego krąg spadkobierców, którym można było obniżyć spłaty, był inny aniżeli obecnie. W szczególności w myśl art. 1075 § 1 k.c. w dawnym brzmieniu prawo do pełnych spłat - bez możliwości ich obniżenia - przysługiwało spadkobiercom, którzy bezpośrednio przed działem spadku pracowali w spadkowym gospodarstwie rolnym nieprzerwanie co najmniej od roku albo w chwili działu spadku byli członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub pracowali w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni i którzy przy dziale spadku nie otrzymali tego gospodarstwa lub jego części, jak również spadkobiercom trwale niezdolnym do pracy.Również spadkobiercy wymienieni w art. LXI § 1 przep. wprow. k.c., jeżeli chodzi o spadek otwarty przed dniem 5 lipca 1963 r., mieli prawo do spłat odpowiadających pełnemu ich udziałowi.Przepis art. 1075 w obecnym brzmieniu przewiduje natomiast możliwość obniżenia spłat w stosunku do szerszego kręgu spadkobierców przy odpowiednim zastosowaniu art. 216 § 6 k.c.Na tle tego stanu prawnego wątpliwość Sądu Wojewódzkiego sprowadza się do pytania, czy przepisu art. 2 § 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. co do możliwości obniżenia spłat ustalonych przed wejściem w życie tej ustawy, jeżeli chodzi o zniesienie współwłasności, nie można w drodze analogii stosować do działu spadku dokonanego przed dniem 4 listopada 1971 r., skoro przed tą datą w świetle obowiązujących przepisów - wyżej omówionych - nie było to możliwe, a według obecnego stanu prawnego te same kryteria obniżenia spłat stosuje się zarówno przy zniesieniu współwłasności, jak i przy dziale spadku.Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi przeczącej z przyczyn następujących:Przepis art. 2 § 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) określa retroaktywne działanie nowych przepisów, jeśli chodzi o spłaty już prawomocnie zasądzone, jedynie w odniesieniu do zniesienia współwłasności, a nie do działu spadku. Jest to zrozumiałe z tego powodu, że celem takiego unormowania było ujednolicenie w pewnym zakresie sytuacji prawnej współwłaścicieli, jeśli chodzi o obniżenie należnych im spłat, z sytuacją spadkobierców.Jak bowiem wiadomo, przepisy kodeksu cywilnego przed jego nowelizacją przewidywały możliwość obniżenia spłaty w stosunku do niektórych kategorii spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne, natomiast przy zniesieniu współwłasności obowiązywała zawsze zasada pełnych spłat.Z nowego unormowania w art. 2 § 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. kwestii obniżenia spłat już zasądzonych na rzecz współwłaścicieli nie wynika jednak dalej idący wniosek, że przepis ten - jako przepis przejściowy, ograniczający prawo do spłat współwłaścicieli, którzy odpowiadają określonym warunkom ustawowym, a gospodarstwa lub jego części w naturze nie otrzymali - można by w drodze analogii stosować do spłat prawomocnie zasądzonych na rzecz spadkobierców przy dziale spadku.Przepis ten bowiem należy wykładać w sposób ścisły. Odmienne stanowisko musiałoby wyraźnie wynikać z przepisów ustawy. Nadmienić przy tym należy, że z art. 2 § 1 cyt. ustawy wynika, iż ustawodawca nie zamierzał korygował spłat zasądzonych już prawomocnie na rzecz spadkobierców. W myśl bowiem tego przepisu do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się nowe przepisy, chyba że przed tym dniem nastąpił już dział spadku. Również § 3 art. 2 ustawy nakazuje stosować przepisy nowe, jeżeli dział spadku następuje po wejściu w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r.Z omawianych więc przepisów wynika, że prawomocny dział spadku nie może podlegać żadnej korekcie w zakresie obniżenia spłat, mimo że nowe przepisy przewidują możliwość obniżenia spłat wobec szerszego kręgu spadkobierców.Z powyższych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.