III PR 64/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Formański, S. Rejman.SentencjaSąd Wojewódzki po rozpoznaniu sprawy z powództwa Dionizego P. przeciwko Spółdzielni Pracy Stolarzy "M.", obecnie Spółdzielni Pracy Meblarskiej "J." w S., o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 19 stycznia 1967 r.,1) uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo ponad kwotę 5.976 zł 40 gr z 8% od 1.IV.1964 r. i w tym zakresie powództwo oddalił;2) oddalił rewizję nadzwyczajną w pozostałej części.Uzasadnienie faktycznePowód Dionizy P. wnosił o zasądzenie na jego rzecz od pozwanej Spółdzielni Pracy "J." łącznej kwoty 38.028,80 zł wraz z odsetkami i kosztami procesu.W uzasadnieniu tego żądania powód podał, że pracował w charakterze prezesa w pozwanej Spółdzielni. W miesiącu kwietniu 1963 r. został tymczasowo aresztowany pod zarzutem dopuszczenia się nadużyć na szkodę pozwanej Spółdzielni, a pod koniec 3-miesięcznego okresu tymczasowego aresztowania powoda Rada Spółdzielni podjęła w dniu 26 czerwca 1963 r. uchwałę wykluczającą go ze Spółdzielni jako jej członka, w związku z czym pozwana rozwiązała z nim stosunek pracy ze skutkiem natychmiastowym. Od powyższej uchwały, doręczonej powodowi w dniu 7 lipca 1963 r., powód odwołał się w dniu 7 lutego 1964 r. do walnego zgromadzenia pozwanej Spółdzielni, lecz zarząd Spółdzielni nie nadał biegu odwołaniu powoda.Powód twierdząc, że sprawa karna przeciwko niemu została umorzona, żądał zasądzenia na jego rzecz odszkodowania z tytułu bezprawnego wykluczenia go ze Spółdzielni i rozwiązania z nim spółdzielczego stosunku pracy, a nadto wynagrodzenia za okres przebywania przez 3 miesiące w areszcie tymczasowym, i za zaległy urlop wypoczynkowy, należności za szkolenie uczniów i rozliczenie z delegacji, wreszcie zwrotu udziału członkowskiego.Wyrokiem z dnia 18 marca 1965 r. Sąd Powiatowy w Słupsku zasądził na rzecz powoda od pozwanej Spółdzielni Pracy Meblarzy "J." w S. kwotę 8.401,50 zł z 8% od dnia wniesienia pozwu, oddalając powództwo w pozostałej części.Na skutek rewizji powoda Sąd Wojewódzki w Koszalinie wyrokiem z dnia 28 września 1965 r. uchylił powyższy wyrok w części oddalającej powództwo i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Słupsku do ponownego rozpoznania.Tenże Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 21 września 1955 r. uwzględnił prawie całkowicie dalsze, nie objęte wyrokiem prawomocnym Sądu Powiatowego w Słupsku z dnia 18 marca 1966 r. żądanie, gdyż zasądził na rzecz powoda jeszcze kwotę 29.222.40 zł wraz z odsetkami i kosztami procesu, oddalając powództwo co do kwoty 405 zł.Na skutek rewizji złożonej od powyższego wyroku wyłącznie przez pozwaną Spółdzielnię, Sąd Wojewódzki w Koszalinie prawomocnym wyrokiem z dnia 19 stycznia 1967 r. obniżył zasądzoną od pozwanej Spółdzielni wyrokiem Sądu Powiatowego kwotę do 6.497,12 zł z odsetkami i kosztami procesu, oddalając dalsze powództwo.Przedmiotem rozważań Sądu Wojewódzkiego były następujące pozycje roszczeń powoda:1) reszta wynagrodzenia powoda za 3 miesiące przebywania w areszcie tymczasowym (kwiecień, maj i czerwiec 1963 r.), czyli razem ...................................5.655,- zł2) sześciomiesięczne odszkodowanie za wykluczenie..................19.910,- zł3) odszkodowanie za urlop z 1963 r.............................................3.335,- zł4) reszta należności z rozliczenia delegacji .........................................64,- zł5) należność za nadzór nad szkoleniem .........................................257,40 złktóre to należności Sąd Powiatowy przyznał powodowi ponad poprzednio prawomocnie zasądzoną kwotę 8.401,50 zł, ustalając sumę tych pozycji na 29.222,40 zł.Sąd Wojewódzki doszedł do przekonania, że wobec niezachowania przez powoda terminu zaskarżenia decyzji o wykluczeniu go ze Spółdzielni, a także wobec zasadności tego wykluczenia, roszczenie powoda o odszkodowanie za okres pozostawania bez pracy po dniu doręczenia powodowi decyzji o wykluczeniu ze Spółdzielni oraz za niewykorzystany urlop za rok 1963 - nie są uzasadnione. Za uzasadnione natomiast Sąd uznał roszczenia powoda dotyczące uzupełnienia wynagrodzenia na okres pozostawania w areszcie, a to na zasadzie pisma ogólnego nr 102 Prezesa Rady Ministrów z 15 maja 1952 r. (M.P. Nr A-44, poz. 634), ponieważ postępowanie karne przeciwko powodowi zostało umorzone. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego obojętna jest przy tym przyczyna na podstawie której postępowanie karne zostało umorzone. Za uzasadnione również uznał Sąd Wojewódzki roszczenia powoda z rozliczenia delegacji służbowej i za szkolenie, które powstały jeszcze przed aresztowaniem powoda. Wreszcie Sąd Wojewódzki uznał, że powodowi należy się ponadto kwota 777,82 zł tytułem wynagrodzenia za okres od 1 do 7 lipca 1963 r., to jest do dnia doręczenia mu decyzji o wykluczeniu go ze Spółdzielni, przez który to okres powód nadal przebywał w reszcie, a to również na podstawie cytowanego pisma okólnego nr 102, ponieważ postępowanie karne zostało umorzone. Z uzasadnienia wyroku Sądu Wojewódzkiego wynikałoby więc, że poza zasądzoną już prawomocnie na rzecz powoda kwotą 8.401,50 zł przyznał on powodowi dalsze jeszcze kwoty: 5.655,64 zł, 257,40 zł i 777,82 zł, czyli razem 6.754,22 zł, jednakże zasądził - zapewne na skutek omyłki rachunkowej - tylko 6.497,12 zł.Prokurator Generalny PRL z urzędu zaskarżył rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 14 lipca 1967 r., ostatni wydany wyrok Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie w części zasądzającej kwotę przekraczającą 257,40 zł i zarzucając rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 4 ust. 2 dekretu z 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o ciągłości pracy, wnosi o uchylenie zaskarżonej części wyroku i oddalenie w tym zakresie powództwa.Prokurator Generalny PRL w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej zarzuca, że pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby wobec umorzenia postępowania karnego przeciw powodowi przysługiwało mu - bez względu na podstawę umorzenia - prawo żądania wynagrodzenia za okres aresztowania wraz z premią, jest błędny i sprzeczny z uchwałą Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 1962 r. 3 CO 6/62, w myśl której pracownikowi, w stosunku do którego postępowanie karne zostało umorzone na podstawie amnestii, przewidującej darowanie oskarżonemu uznanemu za winnego popełnienia przestępstwa kary w całości lub w części, nie przysługują uprawnienia przewidziane w art. 4 ust. 2 dekretu z 18 stycznia 1956 r. oraz w przepisach pisma okólnego nr 102 Prezesa Rady Ministrów z 15 maja 1952 r.W stosunku do powoda postępowanie karne zostało zakończone prawomocnym wyrokiem Sądu Powiatowego w Słupsku z dnia 17 września 1964 r., mocą którego uznano go za winnego tego, że w "latach 1960-1962 jako prezes Spółdzielni Pracy Stolarzy "M." w S., działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej dla osób trzecich, przekroczył zakres swoich uprawnień przez to, że polecił rozdysponować bezpłatnie tym osobom meble wartości 6.000 zł, działając przez to na szkodę spółdzielni, tj. o przestępstwo z art. 282 § 2 k.k.". Jednocześnie tymże wyrokiem sąd karny - na zasadzie art. 5 w związku z art. 3 ust. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 lipca 1964 r. o amnestii - postępowanie karne w stosunku do Dionizego P. umorzył.W świetle wymienionej uchwały Sądu Najwyższego powód Dionizy P., korzystając z amnestii, uzyskał - zdaniem skarżącego - jedynie "puszczenie w niepamięć i przebaczenie przestępstwa", które popełnił na szkodę pozwanej Spółdzielni, natomiast nie uzyskał on w omawianych warunkach rehabilitacji w rozumieniu art. 4 ust. 2 wskazanego wyżej dekretu, dającej mu uprawnienie do dochodzenia reszty wynagrodzenia nie wypłaconego mu z powodu jego tymczasowego aresztowania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W uchwale z dnia 17 kwietnia 1962 r. 3 CO 6/62, na przedstawione pytanie Sądu Wojewódzkiego w trybie art. 388 d. k.p.c., Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, że pracownikowi, w stosunku do którego postępowanie karne zostało umorzone na podstawie ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii, nie przysługują prawa przewidziane w przepisach pisma okólnego Prezesa Rady Ministrów nr 102 z 15 maja 1952 r. (Mon. Pol. Nr A-44, poz. 634). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy powołał się też na wcześniejsze orzeczenia, w których Sąd Najwyższy zajął podobne stanowisko.Jednakże Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela tego poglądu. Pomijając mało istotną okoliczność, że uchwała z dnia 17 kwietnia 1962 r. dotyczyła amnestii z innej ustawy, która obejmowała przestępstwa znacznie poważniejsze niż amnestia na podstawie dekretu z dnia 20 lipca 1964 r., zastosowana do powoda, nie można się przede wszystkim pogodzić ze znakiem równości postawionym w uchwale z dnia 17 kwietnia 1962 r. między przepisami art. 4 ust. 2 dekretu z 18 stycznia 1956 r. a przepisem pisma okólnego nr 102 Prezesa Rady Ministrów pomimo wyraźnie odmiennego sformułowania warunku, pod jakim w pierwszym wypadku pracownik może się domagać przyjęcia z powrotem do pracy, a w drugim - wypłaty reszty wynagrodzenia za 3-miesięczny okres pozostawania w areszcie. Przy przyjęciu do pracy, wyjaśnienie, czy pracownik ten popełnił przestępstwo, jest niewątpliwie bardziej potrzebne niż przy wypłacie reszty wynagrodzenia. Dlatego też jeżeli ustawodawca, regulując sprawę powrotu do pracy pracownika po zwolnieniu go z aresztu, zaostrzył warunki, pod jakimi pracownik może się domagać przyjęcia do pracy - podkreślając, że może się tego domagać tylko pracownik, który został zrehabilitowany w postępowaniu karnym przez umorzenie postępowania lub przez wydanie wyroku uniewinniającego (a więc odmiennie, niż ma to miejsce w piśmie okólnym nr 102, w myśl którego wypłata reszty wynagrodzenia następuje, jeżeli postępowanie karne zostało umorzone lub zakończone wyrokiem uniewinniającym) - to nie można z tego wyciągać wniosku, że chodziło tu tylko o zmianę redakcyjną i że ta zmiana ma wyjaśniać, jakoby także w piśmie okólnym chodziło o pełną rehabilitację.Nie można się też zgodzić z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu cytowanej uchwały, że "przebaczenie i puszczenie w niepamięć przestępstwa już samo przez się zakłada popełnienie przestępstwa". Tylko wyrok skazujący przesądza kwestię, czy oskarżony popełnił przestępstwo. Umorzenie postępowania, choćby miało miejsce po przeprowadzeniu rozprawy, na podstawie wyników której sąd poczynił ustalenia o popełnieniu przestępstwa, nie może powodować domniemania popełnienia przestępstwa, ponieważ w zasadzie istnieje domniemanie niewinności, ustalenia zaś były potrzebne dla oceny, czy pozwany, jeśli popełnił przestępstwo, nie zasłużyłby na karę wyższą od górnej granicy kary, która w myśl dekretu o amnestii ulegałaby darowaniu (art. 3 pkt 1 dekretu z dnia 10 lipca 1964 r.). Przesądzona więc została sprawa jedynie w tym zakresie, że oskarżony nie popełnił przestępstwa, za które - w wypadku powoda - należałaby się kara wyższa niż 1 rok pozbawienia wolności. Natomiast kwestia, czy powód popełnił przestępstwo, za które groziłaby mu kara do roku pozbawienia wolności, została nadal nie wyjaśniona. Można jedynie uznać, że w wypadku przewidzianym w art. 4 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r., gdzie ustawa wymaga rehabilitacji, na oskarżonym spoczywa ciężar dowodu, iż nie popełnił przestępstwa, a skoro nie żądał on przeprowadzenia takiego dowodu, to nie może żądać przyjęcia go do pracy. Natomiast pismo okólne nr 102 nie wymaga przeprowadzenia dowodu niewinności od żądającego reszty wynagrodzenia; w myśl postanowień tego pisma wystarczy, że postępowanie karne zostało umorzone.Za takim stanowiskiem przemawia również to, że gdy chodzi tylko o wypłatę reszty wynagrodzenia, to można było uznać za niecelowe przedłużanie sprawy celem wyświetlenia kwestii niewinności.Jeżeli więc w niniejszej sprawie Sąd Wojewódzki uznał za wystarczające do zasądzenia roszczenia o resztę wynagrodzenia w myśl pisma okólnego nr 102 udowodnienie, że postępowanie karne przeciw powodowi zostało umorzone, to nie dopuścił się rażącego naruszenia prawa, a tym bardziej w szczególności naruszenia art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy.Rażącego naruszenia prawa dopuścił się jedynie Sąd Wojewódzki przez to, że całkiem bezpodstawnie przyznał powodowi, oprócz reszty wynagrodzenia za miesiąc kwiecień, maj i czerwiec, także wynagrodzenie na 7 dni lipca 1963 r. Jak wynika z zaświadczenia dołączonego do akt, powód przebywał w areszcie od 30 marca 1963 r. do 18 września 1963 r. Na podstawie więc pisma okólnego nr 102 należało mu się wynagrodzenie za 3 miesiące, to jest do końca czerwca 1963 r. W lipcu powód nie pracował, brak więc podstawy prawnej do żądania wynagrodzenia za późniejszy okres pobytu w areszcie po upływie 3 miesięcy. W tym więc zakresie rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.Z powyższych względów Sąd Najwyższy w myśl art. 421 § 1 i 422 § 1 k.p.c., uwzględniając częściowo rewizję nadzwyczajną i prostując zarazem błąd rachunkowy Sądu Wojewódzkiego, orzekł jak w sentencji, ograniczając zasądzoną (ponad poprzednio prawomocnie zasądzoną kwotę 8.401,50 zł) sumę do kwoty 3.976 zł 40 gr, na którą składają się następujące pozycje: 5.655 zł reszty wynagrodzenia za kwiecień, maj i czerwiec 1963 r., 64 zł reszty z nie rozliczonej delegacji i 257,40 zł za szkolenie.