III PRN 16/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia T. Kasiński. Sędziowie: A. Filcek (sprawozdawca), M. Piekarski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jana B. przeciwko Przedsiębiorstwu Transportu Budownictwa w K. o przywrócenie do pracy i zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 5 lipca 1972 r.,uchylił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego w Krakowie w części oddalającej rewizję powoda od wyroku Sądu Powiatowego dla m. Krakowa w Krakowie z dnia 14 marca 1972 r. oddalającego powództwo o przywrócenie do pracy, wynagrodzenie, bądź wyrównanie wynagrodzenia za okres od 20 czerwca 1969 r. do 31 stycznia 1972 r., ekwiwalent za urlop za rok 1969, udział w funduszu zakładowym za rok 1969, ekwiwalent za pranie odzieży roboczej i dodatek za pracę szkodliwą dla zdrowia; uchylił także wymieniony wyżej wyrok Sądu Powiatowego dla m. Krakowa w Krakowie w powyższym zakresie oraz w części orzekającej o kosztach postępowania i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu dla m. Krakowa w Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego oraz o opłacie od rewizji nadzwyczajnej. W pozostałej części oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktycznePowód twierdził, że w czerwcu 1969 r. bezpodstawnie rozwiązano z nim bez wypowiedzenia stosunek pracy w placówce pozwanego Przedsiębiorstwa w O., w której sprawował funkcję społecznego inspektora pracy i na skutek wydawanych zaleceń, dotyczących warunków pracy, naraził się kierownikowi placówki. W związku z tym powód po kilkakrotnym rozszerzaniu powództwa domagał się:1) przywrócenia do pracy w charakterze montera samochodowego, z której był zwolniony;2) zasądzenia kwoty 1.000 zł z tytułu wynagrodzenia za pracę od 20 czerwca do 2 lipca 1969 r.;3) kwoty 6.000 zł z tytułu utraconej różnicy zarobków od 2 lipca do 27 grudnia 1969 r.;4) kwoty 7.200 zł z tytułu utraconej różnicy zarobków od 24 stycznia 1970 r. do stycznia 1972 r.;5) kwoty 6.800 zł z tytułu ekwiwalentu za urlopy wypoczynkowe za lata 1969-1970;6) kwoty 6.800 zł przypadającej powodowi z podziału funduszu zakładowego za lata 1969-1970;7) kwoty 150 zł jako ekwiwalentu za pranie odzieży roboczej;8) kwoty 3.860 zł tytułem odszkodowania za zniszczone i ukradzione na terenie zakładu pracy przedmioty osobiste;9) wydania właściwego świadectwa pracy, opinii oraz zwrotu dokumentów złożonych w zakładzie pracy;10) kwoty 22.750 zł z tytułu wynagrodzenia za wykonywanie funkcji społecznego inspektora pracy;11) kwoty 4.400 zł jako dodatku za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia;12) kwoty 4.400 zł za nie dostarczone przez pracodawcę mleko;13) kwoty 4.000 zł z tytułu odszkodowania za uszkodzenie wzroku prawego oka w związku z wypadkiem przy pracy;14) kwoty 1.000 zł jako odszkodowania za utracone 9 dni urlopu wypoczynkowego w związku z rozwiązaniem z nim umowy o pracę.Sąd Powiatowy dla m. Krakowa wyrokiem z dnia 14 marca 1972 r. uwzględnił częściowo roszczenia opisane wyżej w punkcie 8 i zasądził na rzecz powoda 2.350 zł tytułem odszkodowania za zniszczone i skradzione na terenie zakładu pracy przedmioty należące do powoda, w pozostałej zaś części powództwo oddalił.Powód zaskarżył powyższy wyrok, lecz Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 5 lipca 1972 r. oddalił jego rewizję.Dnia 17 lutego 1973 r. Prokurator Generalny PRL wniósł rewizję nadzwyczajną od wyżej wymienionego wyroku Sądu Wojewódzkiego oddalającego rewizję powoda w części oddalającej powództwo o przywrócenie do pracy oraz o zasądzenie wynagrodzenia za pracę, wyrównania utraconej różnicy zarobków, ekwiwalentu za urlopy, udziału w funduszu zakładowym, ekwiwalentu za mleko i pranie odzieży roboczej oraz dodatku za pracę szkodliwą dla zdrowia.Skarżący zarzuca, że powyższe wyroki wydano z rażącym naruszeniem przepisów art. 3 § 2, art. 213 § 1, art. 232, 233 § 1, art. 316 § 1, art. 328 § 2, art. 381 § 1, art. 387 w związku z art. 460 k.p.c. i art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 ze zm.) w związku z art. 9 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o społecznej inspekcji pracy (jedn. tekst: Dz. U. z 1955 r. Nr 20, poz. 134). Prokurator Generalny zarzucił także naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i domagał się uchylenia w zaskarżonej części wyroków Sądów obu instancji oraz przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu dla m. Krakowa do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wprawdzie Sąd Powiatowy ustalił, że powód, sprawując funkcję społecznego inspektora pracy, zgłaszał często kierownikowi placówki w O. wnioski dotyczące poprawy warunków pracy i że doszło między nimi do scysji na tle wniosku o uruchomienie kotłowni w celu dostarczenia pracownikom ciepłej wody, jednak za określoną w art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11 ze zm.) przyczynę zwolnienia powoda bez wypowiedzenia Sąd Powiatowy uznał ubliżenie przez powoda kierownikowi K. w dniu 19 czerwca 1969 r. przy usprawiedliwianiu przez powoda spóźnionego przybycia do pracy. Ustalenia tej przyczyny rozwiązania umowy o pracę Sąd Powiatowy dokonał wyłącznie na podstawie zeznań świadka K., bez oceny dowodów przeciwnych, czym w rażący sposób naruszył przepisy art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c.Z zeznań świadków K., N., W. i B. wynikało, że przyczyną zwolnienia powoda był jego konflikt z kierownikiem K. na tle pełnienia przez powoda funkcji społecznego inspektora pracy. Wprawdzie świadkowie ci taką przyczynę znali tylko ze słyszenia, jednakże świadek P. kategorycznie zeznał, że przyczyną zwolnienia powoda było zwracanie przez niego uwagi kierownikowi K. na uchybienia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Wreszcie powód w złożonych zeznaniach podał taką przyczynę zatargu i oświadczył, że w trakcie wymiany zdań nie on K., lecz K. jemu ubliżył. Taką wersję przebiegu scysji podawał powód już w piśmie z dnia 21 czerwca 1969 r., skierowanym do dyrekcji i rady zakładowej pozwanego Przedsiębiorstwa. Również K. przyznał, że sprzeczka między nim a powodem w dniu 19 czerwca 1969 r. wynikła nie tylko na tle spóźnionego przybycia powoda do pracy, lecz także w związku z eksploatacją kotła centralnego ogrzewania.Mimo rozbieżnego materiału dowodowego w istotnej dla wyniku sprawy kwestii Sąd Powiatowy zaniechał oceny wiarygodności zebranych dowodów. Ocena okoliczności i przyczyn rozwiązania stosunku pracy z powodem wymagała szczególnej staranności i wszechstronności, gdyż chodziło o zwolnienie z pracy pracownika, który z racji sprawowania funkcji społecznego inspektora pracy mógł popadać w konflikty ze swymi zwierzchnikami, w związku z czym jego stosunek pracy podlegał szczególnej ochronie określonej w art. 9 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o społecznej inspekcji pracy (Dz. U. z 1955 r. Nr 20, poz. 134). Znaczna aktywność powoda przy wykonywaniu czynności społecznego inspektora pracy została ustalona przez Sąd Powiatowy, który nie rozważył jednak, czy nie była ona tłem konfliktów między powodem a kierownikiem K. oraz przyczyną rozwiązania z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia. Według zeznań świadka K., który był bezpośrednim przełożonym powoda, kierownik K. już wkrótce po zatrudnieniu powoda polecił K. sporządzić wniosek o zwolnienie powoda z pracy, w dniu zaś 16 czerwca 1969 r. złożył wniosek "o wyciągnięcie jak najdalej idących konsekwencji służbowych" w stosunku do powoda, czego Sąd Powiatowy nie wziął pod rozwagę.W celu pełnego ustalenia przebiegu scysji między powodem a K., przyjętej za podstawę zwolnienia powoda z pracy, Sąd Powiatowy powinien był wyjaśnić, czy inne osoby były świadkami tej scysji, i przesłuchać te osoby. Świadek P. zeznał, że wie, iż przyczyną zwolnienia powoda było zwracanie uwagi K. na uchybienia z zakresu bhp. Wbrew przepisom art. 271 § 1 k.p.c. nie był on jednak zapytany o źródło tych wiadomości, w szczególności zaś nie ustalono, czy był on obecny przy sprzeczce między powodem a K. Także zeznania świadków przesłuchanych w drodze pomocy sądowej są bardzo lakoniczne, odezwy zaś o przesłuchanie świadków, poza oznaczeniem przedmiotu sporu, nie zawierały - z naruszeniem art. 236 k.p.c. - oznaczenia okoliczności podlegających stwierdzeniu. Również zeznania świadka K., że powód ubliżył mu w czasie scysji, są zbyt ogólnikowe, gdyż nie określają, na czym konkretnie owo ubliżenie polegało. Z tych przyczyn zebrany materiał nie pozwalał - zwłaszcza ze względu na niewyjaśnienie podłoża sprzeczki - na ocenę, czy zachowanie powoda w czasie omawianej sprzeczki stanowiło ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych.W aktach osobowych powoda znajduje się odpis uchwały rady zakładowej o wyrażeniu zgody na rozwiązanie z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia. W wymienionej uchwale podano, że przy zajściu będącym przyczyną zwolnienia byli obecni pracownicy placówki w O. wymienieni we wniosku o zwolnienie powoda. Wniosku tego brak jest w aktach osobowych, a Sąd Powiatowy z naruszeniem przepisów art. 3 § 2 i art. 232 k.p.c. nie ustalił imion i nazwisk tych osób, które powinien był przesłuchać z urzędu w celu wyjaśnienia przebiegu zajścia i przyczyny zwolnienia powoda z pracy.W tych okolicznościach Sąd Powiatowy - bez wszechstronnego rozważenia istotnych dla wyniku sprawy okoliczności i bez dokonania oceny rozbieżnego materiału dowodowego - przedwcześnie zamknął sprawę i przedwcześnie uznał, że rozwiązanie stosunku pracy z powodem było uzasadnione. Nie można więc odeprzeć zarzutu, że wyrok tego Sądu wydany został z rażącym naruszeniem art. 316 § 1 k.p.c. oraz art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 ze zm.) w związku z art. 9 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o społecznej inspekcji pracy (Dz. U. z 1955 r. Nr 20, poz. 134).Wyrok zaś Sądu Wojewódzkiego, oddalający mimo powyższych uchybień rewizję powoda, w rażący sposób narusza przepis art. 387 k.p.c.Z tych względów na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone wyroki Sądów obu instancji w zakresie oddalającym powództwo o przywrócenie do pracy oraz o roszczenia związane ze zwolnieniem powoda z pracy, mianowicie o wyrównanie różnicy wynagrodzenia w okresie od 20 czerwca 1969 r. do 31 stycznia 1972 r., o ekwiwalent za urlop za rok 1969 oraz o udział w funduszu zakładowym za ten rok, i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu dla m. Krakowa do ponownego rozpoznania.Tak samo postąpił Sąd Najwyższy z zaskarżonymi wyrokami w części oddalającej powództwo o ekwiwalent za pranie odzieży ochronnej oraz o dodatek za pracę szkodliwą dla zdrowia.Wyrok Sądu Powiatowego bowiem nie zawiera uzasadnienia oddalenia powództwa o ekwiwalent za pranie odzieży ochronnej. W świetle § 52 układu zbiorowego pracy w budownictwie ekwiwalent taki należy się pracownikom w wysokości 15 zł miesięcznie, jeżeli zakład pracy nie zorganizował prania i reperacji odzieży roboczej we własnym zakresie. O wypłacaniu przez pozwane Przedsiębiorstwo tego ekwiwalentu bądź wydawaniu środków piorących zeznali świadkowie S., K. i inni. Jeśli więc pozwane Przedsiębiorstwo nie organizowało prania i reperacji odzieży roboczej we własnym zakresie, a powód twierdził, że świadczeń tych przez okres 10 miesięcy nie otrzymywał, Sąd powinien był zażądać od pozwanego Przedsiębiorstwa stosownych dokumentów i dokonać na ich podstawie ustaleń, za jaki okres świadczenia te należą się powodowi.Natomiast oddalenie powództwa o dodatek za pracę szkodliwą dla zdrowia nastąpiło wyłącznie na podstawie ogólnikowego zeznania przesłuchanego za stronę pozwaną Antoniego C. Podał on, że powód pracował w warunkach, które nie były szkodliwe dla zdrowia. Inaczej jednak zeznali świadkowie B. i K., których zeznań Sąd Powiatowy nie ocenił. Przesłuchując świadków, Sąd Powiatowy ograniczył się do pytania, w jakim charakterze powód był zatrudniony, natomiast nie badał, czy powód wykonywał prace, które w świetle § 28 i 60 zał. nr 5 do układu zbiorowego pracy w budownictwie uprawniały go do otrzymywania dodatku za pracę szkodliwą dla zdrowia.Sąd Wojewódzki nie dostrzegł powyższych uchybień w postępowaniu rewizyjnym, jeśli zaś chodzi o dodatek za pracę szkodliwą dla zdrowia, wyraził pogląd, że w świetle art. 465 k.p.c. powód nie mógł w tym zakresie rozszerzyć powództwa, gdyż nie domagał się tego dodatku w postępowaniu przed zakładową komisją rozjemczą.Wymieniony pogląd Sądu Wojewódzkiego jest sprzeczny z art. 465 k.p.c. W świetle tego przepisu powód mógł rozszerzyć przed sądem powództwo o nowe roszczenie dotyczące okresu sprzed wniesienia sprawy do komisji rozjemczej, za okres zaś późniejszy mógł domagać się tego dodatku w ramach wynagrodzenia z art. 10 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11 ze zm.), a więc na tej samej podstawie prawnej, na której oparte były jego roszczenia o wynagrodzenie dochodzone w postępowaniu rozjemczym.Z przedstawionych przyczyn orzeczenia Sądów obu instancji wydane zostały również w omawianym zakresie z naruszeniem wskazanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów proceduralnych.Sąd Najwyższy uwzględnił w powyższym zakresie rewizję nadzwyczajną mimo jej złożenia po upływie 6 miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku, gdyż nienależyte wyjaśnienie sprawy co do roszczeń dochodzonych przez pracownika, który z racji wykonywanej funkcji społecznego inspektora pracy podlega szczególnej ochronie prawnej, narusza nie tylko przepisy prawa, lecz również interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 421 § 2 k.p.c.).Natomiast Sąd Najwyższy nie uwzględnił rewizji nadzwyczajnej w pozostałym zakresie, dotyczącym ekwiwalentu za urlop za rok 1970 oraz za 9 dni urlopu (w związku z udzieleniem powodowi w następnym zakładzie pracy w 1971 r. urlopu o 9 dni krótszego od poprzedniego urlopu wobec rozwiązania z powodem umowy o pracę z jego winy), udziału w funduszu zakładowym za rok 1970 oraz ekwiwalentu za nie dostarczone mleko.Roszczenia powyższe bowiem są w świetle zebranego w sprawie materiału nieuzasadnione.Za okres następujący po wadliwym rozwiązaniu stosunku pracy bez wypowiedzenia przysługują pracownikowi wyłącznie świadczenia określone w art. 10-12 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11 ze zm.), a wśród nich wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez pracy, gdy przywrócenia do pracy dochodzi pracownik, którego stosunek pracy podlega szczególnej ochronie prawnej. Przepisy powyższe nie przewidują natomiast odszkodowania za urlop, do którego pracownik nabyłby prawo po rozwiązaniu stosunku pracy.Wynagrodzenie, o którym mowa wyżej, oblicza się zgodnie z art. 13 cyt. dekretu jako wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy, wobec czego - w świetle § 1 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 21 czerwca 1969 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego (Dz. U. Nr 22, poz. 158) w związku z § 2 obowiązującej w okresie objętym sporem uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 12 stycznia 1965 r. w sprawie składników funduszu płac i pozostałych wynagrodzeń z tytułu pracy w jednostkach gospodarki uspołecznionej (M. P. Nr 2, poz. 5) - nie wchodzą do niego świadczenia z funduszu zakładowego.Zgodnie z § 55 układu zbiorowego pracy w budownictwie pracownikom wykonującym pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, określonym w zał. nr 8 do tego układu, zakład pracy obowiązany jest wydawać odpowiednie ilości mleka dziennie, które pracownik powinien spożyć w miejscu zatrudnienia. Przepis ten jednak nie przewiduje ekwiwalentu za nie wydane mleko. W związku z tym na tle uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1968 r. III PZP 23/67 (OSNCP 1968, z. 7, poz. 114), dotyczącej analogicznie sformułowanego przepisu w sprawie zapewnienia pracownikowi bezpłatnego korzystania z łaźni, utrwalił się w judykaturze pogląd, że pracownik może na podstawie prawa cywilnego w związku z art. XII § 3 przep. wprow. k.c. żądać od zakładu pracy odszkodowania za skonsumowane mleko zakupione na własny koszt. Powód nie wykazał jednak, a nawet nie twierdził, by zakupywał mleko na własny koszt.