III PRN 41/67

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Państwowego Gospodarstwa Rolnego w B. przeciwko Gustawowi W. o zapłatę 14.947,05 zł - na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach - Ośrodek Zamiejscowy w Radomiu z dnia 26 sierpnia 1966 r. - uchylił zaskarżony wyrok wraz z wyrokiem Sądu I instancji w części zasądzającej powództwo oraz w części oddalającej powództwo o kwotę 7.980 zł i w tym zakresie przekazał Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, poza tym rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktycznePozwany zatrudniony był w Państwowym Gospodarstwie Rolnym w B. na stanowisku głównego księgowego w czasie od 1.XII.1960 r. do 31.XII.1962 r.Państwowe Gospodarstwo Rolne wnosiło w pozwie wniesionym do Sądu Powiatowego w Ostrowcu Świętokrzyskim w dniu 5 kwietnia 1965 r., o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego kwoty 14.947,05 zł twierdząc, że pozwany w czasie pełnienia funkcji głównego księgowego spowodował szkodę w tej wysokości.Na powyższą kwotę - według twierdzeń pozwu - składają się następujące pozycje:1)kwota 337,60 zł zapłacona za żarówki,2)kwota 480,15 zł zapłacona za emalię i rozpuszczalnik,3)kwota 90,- zł rozchodowana na rozpuszczalnik,4)kwota 44,- zł rozchodowana na rurki,5)kwota 4.500,- zł którą pobrał pozwany na dożynki,6)kwota 865,- zł pobrana przez pozwanego na zakończenie sianokosów,7)kwota 250,- zł wypłacona rzekomo Zdzisławowi S. za muzykę na dożynkach,8)kwota 400,- zł wypłacona rzekomo T. Krystaszkowi jako zaliczka na delegację,9)kwota 5.012,76 zł, którą powód musiał zapłacić tytułem kosztów postępowania arbitrażowego i odsetek na skutek nieuregulowania przez pozwanego w terminie rachunków i10)kwota 2.967,54 zł zapłacona przez powoda tytułem odsetek za opóźnienie - z winy pozwanego - zapłaty rachunków.Sąd Powiatowy po przeprowadzeniu dowodów ze świadków, z akt sprawy karnej Kp. 656/64 Sądu Powiatowego w Ostrowcu Sw. oraz biegłego J.D., wyrokiem z dnia 5 maja 1966 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda 6.486,60 zł oddalając powództwo w pozostałej części.Sąd Powiatowy opierając się na opinii biegłego uznał za uzasadnione roszczenie powoda odnośnie pozycji wymienionych wyżej pod 1, 3, 4, 5, 6, 7 i 8 w łącznej kwocie 6.486,60 zł, przyjmując że pozwany odpowiada w tym zakresie na zasadzie art. 134 k.z., a co do pozostałych pozycji - również w oparciu o opinię biegłego - uznał powództwo za nieuzasadnione, a w szczególności co do pozycji 9) i 10) - to jest razem co do kwoty 7.980,30 zł zapłaconej tytułem kosztów postępowania arbitrażowego i odsetki od opóźnionych wypłat, ponieważ brak dowodów, że pozwany zawinił zwłokę w zapłacie rachunków.Obie strony zaskarżyły wyrok Sądu Powiatowego, a to strona powodowa w części oddalającej powództwo o 8.460,45 zł, Sądu Powiatowego zasądzającego na rzecz powoda kwotę 15.956,23 zł, to jest od dnia 14 kwietnia 1964 r., to i od tej daty do dnia wniesienia pozwu nie upłynął roczny termin. Sąd Wojewódzki niesłusznie więc przyjął prekluzję. Jednakże Sąd Wojewódzki oddalając powództwo ze względu na prekluzję nie rozważył zarzutów przytoczonych w rewizji obu stron, które należy uznać za uzasadnione. Sąd Powiatowy bowiem uchylił się od wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych w sprawie. W szczególności nie wyjaśnił, czy kwoty podjęte z kasy Gospodarstwa rzeczywiście zostały wydatkowane na cele Gospodarstwa, jak również w części dotyczącej oddalenia powództwa o 7.980 zł (odsetki i koszty postępowania arbitrażowego) nie wyjaśnił czy terminowa realizacja zobowiązań powoda była możliwa i konieczna i czy dopuszczenie do wszczęcia spraw arbitrażowych i w konsekwencji zapłacenie kosztów i odsetek było przez pozwanego zawinione. Uzasadnia to wniosek o uchylenie także wyroku Sądu Powiatowego i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna jest w zasadzie uzasadniona.Pogląd, że postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu roszczenia o naprawienie szkody na zasadzie art. 3 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami, wynikającymi z przestępstwa, jest czynnością, która w myśl art. 111 pkt 2 p.o.p.c. przerywa bieg terminu przedawnienia lub zawitego - jest słuszny i zgodny z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego.Jakkolwiek postanowienie takie wydane zostało w postępowaniu przygotowawczym, jednakże w toku postępowania karnego zmierzającego do rozpoznania sprawy przez sąd i dlatego przedawnienie względnie termin zawity nie zaczyna biec na nowo, dopóki postępowanie karne nie zostanie zakończone (art. 112 § 2 p.o.p.c.). Przedawnienie i termin zawity nie zaczyna biec na nowo w przypadku zabezpieczenia powództwa przez prokuratora także i w wypadku, gdy ani poszkodowany ani prokurator nie wniosą powództwa cywilnego tak długo, dopóki zabezpieczenie pozostaje w mocy, a więc co najmniej do czasu prawomocnego ukończenia postępowania karnego, jeżeli zabezpieczenie nie zostanie wcześniej uchylone (art. 742 k.p.c. w związku z art. 69 k.p.k.). Zabezpieczenie bowiem nastąpiło w celu zapewnienia realizacji roszczenia w postępowaniu sądowym - karnym lub cywilnym i jak długo trwa, tak długo trwają jego skutki jako skutki czynności zmierzającej rewizji Sądowi Wojewódzkiemu - bez wyjaśnienia okoliczności istotnych dla zastosowania prekluzji z art. 473 k.z. bezpodstawnie - jak to wynika z powyższych wywodów - przyjął upływ terminu prekluzyjnego, zmieniając na tej podstawie wyrok Sądu Powiatowego i oddalając rewizję strony powodowej, co stanowi rażące naruszenie art. 111 i 112 p.o.p.c. oraz art. 385, 387 i 390 § 1 k.p.c. i uzasadnioną podstawę rewizji nadzwyczajnej z art. 417 § 1 k.p.c. i uzasadnia uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego.Sąd Wojewódzki uznając całe roszczenie strony powodowej za oparte na odpowiedzialności umownej (art. 239 k.z.) i uległe prekluzji z art. 473 k.z., nie rozważył wszystkich podstaw rewizyjnych, jakkolwiek w myśl art. 381 k.p.c. nie był w tym zakresie związany granicami wniosków i podstaw rewizji stron, skoro jedną ze skarżących stron jest jednostka gospodarki uspołecznionej, a nadto Sąd Powiatowy przyjął za podstawę odpowiedzialności pozwanego czyn niedozwolony (art. 134 k.z.).Stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że pozwany odpowiada tylko z umowy, a nie z czynu niedozwolonego można uznać za prawidłowe co do pozycji 9) i 10) pozwu, to jest do odpowiedzialności za zapłacone odsetki zwłoki i koszty postępowań arbitrażowych. Niesporne jest bowiem, że kwoty te zostały zapłacone wierzycielom, chodziło tylko o wyjaśnienie, czy pozwany jako główny księgowy nie zawinił przez niedopełnienie obowiązków opóźnienia terminów zapłaty tych zobowiązań. Co do pozostałych pozycji pozwu przyjęcie odpowiedniej postawy prawnej roszczenia zależało od należytego wyjaśnienia stanu faktycznego i poczynienia odpowiednich ustaleń. Uzasadnienie Sądu Powiatowego z uchybieniem art. 328 § 2 k.p.c. nie wskazuje jednak faktycznej podstawy rozstrzygnięcia, poprzestając w zasadzie na akceptacji stanowiska biegłego księgowego. Biegły zaś tylko co do pozycji 2) - to jest kwoty 480,15 zł za emalię i rozpuszczalnik - wskazał na dowody, z których wynika, że kwota ta została wypłacona na podstawie rachunku (k. 18 i 19 akt karnych) i zużyta w gospodarstwie powoda. Strona powodowa jakkolwiek zaskarżyła wyrok w części oddalającej powództwo o kwotę 8.460,45 zł, w której to kwocie mieściłaby się i kwota 480,15 zł, to jednak żadnych zarzutów przeciw oddaleniu powództwa o kwotę 480,15 zł za emalię i rozpuszczalnik nie ponosi i niczym zaskarżenia tej pozycji nie uzasadnia. W tym więc zakresie rewizja strony powodowej nie była uzasadniona. Natomiast co do pozostałych pozycji zarówno tych, co do których Sąd Powiatowy powództwo oddalił, jak i co do których Sąd Powiatowy powództwo zasądził, opinia biegłego - jedyny dowód na jakim się Sąd Powiatowy oparł w uzasadnieniu swego wyroku - nie wyjaśniła sprawy i Sąd Powiatowy nie ustalił okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W szczególności co do pozycji 337,60 zł za żarówki, 90,- zł i 44,- zł za rozpuszczalnik i rurki biegły stwierdził jedynie, że znajdują się rachunki na te kwoty, jednakże brak dowodu zarówno na przyjęcie zakupionych przedmiotów do magazynu jak też na zużycie ich na potrzeby powoda. Sąd Powiatowy uznał to za wystarczającą podstawę zasądzenia powództwa, jakkolwiek pozwany wyjaśniał, że nieprzyjęte na magazyn żarówki zostały przekazane bezpośrednio do obory, a rozpuszczalnik i rurki były bezpośrednio zużyte na potrzeby gospodarstwa. Czy tak było, czy też przedmioty te ewentualnie pozwany, lub inni pracownicy zużyli na swoje własne potrzeby, tego Sąd Powiatowy nie wyjaśnił i nie postarał się ocenić nawet tego materiału dowodowego, jaki był zebrany w postępowaniu karnym a częściowo i w tej sprawie (zeznania św. T.K. k. 54), a od wyjaśnienia tych okoliczności zależało rozstrzygnięcie sprawy. Co do pozycji 4.500,- zł na dożynki w 1961 r., 865,- zł na sianokosy, 250,- zł na muzykę na dożynkach w 1962 r. i 400,- zł na zaliczkę dla K. - biegły wyjaśnił jedynie, że kwoty te zostały rozchodowane z majątku powoda, a brak natomiast jakichkolwiek dowodów rozliczenia tych kwot. Zarówno w postępowaniu karnym jak i w tej sprawie, przesłuchano na te pozycje wielu świadków, którzy zeznawali sprzecznie, jednakże Sąd Powiatowy w uzasadnieniu swego wyroku nie ocenił tych dowodów i nie poczynił żadnych ustaleń co się z tymi pieniędzmi stało, przyjmując odpowiedzialność pozwanego tylko na tej podstawie, że brak na te kwoty dowodów księgowych. Brak takich dowodów niewątpliwie obciąża pozwanego, jednak nie dowodzi jeszcze istnienia szkody, jeżeli te kwoty istotnie zostały wydane na cele powoda i w granicach dozwolonych wydatków. Tak więc i w tym wypadku rozstrzygnięcie sprawy zależało od wyjaśnienia wspomnianych okoliczności.Wreszcie co do szkody powstałej na skutek zapłaty odsetek i kosztów postępowania arbitrażowego, sprawa także nie została należycie wyjaśniona. Rewident B.W. obciążył pozwanego tymi odsetkami i kosztami stwierdzając, że powód w chwili płatności zobowiązań posiadał otwarty kredyt w banku umożliwiający terminową zapłatę. Sąd Powiatowy oddalając powództwo w tym zakresie powołał się na opinię biegłego, że brak dowodów, iż pozwany zawinił zapłatę sum, a nadto ustalił na podstawie zeznań św. M.Ż. (k. 18), że przedsiębiorstwo powodowe nigdy nie miało środków własnych na koncie bankowym. Ustalenia te nie są jednak wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy. Powód w rewizji słusznie zarzuca, że Sąd Powiatowy nie wziął pod uwagę, iż pozwany mógł uzyskać kredyt bankowy na pokrycie zobowiązań. Tej okoliczności Sąd Powiatowy nie starał się wyjaśnić jak rzeczywiście było, jakkolwiek z wykazu znajdującego się w aktach karnych (k. 27 do 30) mogło wynikać, że na sumy te składa się szereg drobnych pozycji wynikających czasem z parodniowego tylko przekroczenia terminu, co istotnie mogłoby wskazywać na niedbalstwo pozwanego w załatwianiu rachunków, ale też spóźnienia mogły wynikać z konieczności sprawdzenia rachunków. Tych okoliczności Sąd nie próbował nawet wyjaśnić, jakkolwiek przeprowadzenie odpowiednich dowodów było możliwe. W szczególności na okoliczność, czy pozwany mógł uzyskać bez trudności kredyt bankowy można było przeprowadzić wywiad w banku, albo ewentualnie zasięgnąć opinii biegłego od takich spraw. Na okoliczność natomiast warunków pracy pozwanego i metod jego pracy, jako głównego księgowego, można było przesłuchać pracowników księgowości powoda. Dla ustalenia wysokości szkody może się też okazać potrzeba ustalenia stopy procentowej kredytów bankowych, jakie powód mógł uzyskać, gdyż szkodę w zakresie odsetek stanowiłaby w takim wypadku różnica między wysokością odsetek zapłaconych wierzycielowi, a wysokością odsetek, które przy wykorzystaniu kredytu należałoby zapłacić bankowi.Niewyjaśnienie tych wszystkich okoliczności, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, stanowi podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 3 k.p.c. co wraz z uchybieniem art. 328 § 2 k.p.c. jako podstawą z art. 368 pkt 5 k.p.c. uzasadniało uchylenie wyroku Sądu Powiatowego z wyjątkiem części oddalającej powództwo o kwotę 418,15 zł i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania w myśl art. 388 k.p.c.Sąd Powiatowy przy ponownym rozpoznaniu sprawy powinien przede wszystkim zażądać od stron szczegółowych wyjaśnień co do każdej pozycji, a następnie przeprowadzić dowody jakie okażą się potrzebne w świetle tych wyjaśnień i poczynić ustalenia co do każdej pozycji pozwu osobno.