III PRN 67/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Rejman. Sędziowie: W. Formański, A. Filcek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ryszarda K., Bohdana S., Kazimierza O. i Antoniego P. przeciwko Zakładom Włókien Sztucznych w W. o należność ze stosunku pracy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 7.III.1969 r.,oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktycznePowodowie jako pracownicy pozwanych Zakładów Włókien Sztucznych zatrudnieni byli na stanowiskach starszych mistrzów w oddziale "przędzalnia". Powołując się na układ zbiorowy pracy dla przemysłu chemicznego powodowie twierdzili, że są uprawnieni do korzystania ze skróconego czasu pracy (6 godzin dziennie) i z urlopów dodatkowych, a to w związku z wykonywaniem pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Ponieważ pracowali po 8 godzin dziennie, wnosili o zasądzenie należności za godziny przepracowane ponad 6 godzin dziennie tak jak za godziny nadliczbowe. Ponadto wnosili o zasądzenie ekwiwalentu za urlop dodatkowy, z którego nie korzystali.Pozwane Zakłady wnosiły o oddalenie powództwa twierdząc, że obowiązujące przepisy nie dają powodom, jako starszym mistrzom, prawa do korzystania ze skróconego czasu pracy.Sąd Powiatowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 6 marca 1968 r. zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz powodów dochodzone przez nich kwoty stanowiące wynagrodzenie za godziny nadliczbowe przepracowane w okresie od dnia 1 października 1966 r. do dnia 30 września 1967 r. oraz ekwiwalent za dodatkowy urlop w rozmiarze 9 dni za rok 1966.Sąd Wojewódzki we Wrocławiu wyrokiem z dnia 7 marca 1969 r. oddalił rewizję pozwanych Zakładów uznając, że układ zbiorowy pracy dla przemysłu chemicznego uprawnia powodów do korzystania ze skróconego czasu pracy i dodatkowych urlopów.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego zarządzenia wydane przez Ministra Przemysłu Chemicznego i Dyrektora Zjednoczenia Przemysłu Włókien Sztucznych, które ustalały wykaz zakładów i stanowisk pracy, dla których obowiązuje skrócony czas pracy, a które nie obejmują stanowiska starszego mistrza, nie mają mocy obowiązującej, skoro ustawa z dnia 19 kwietnia 1950 r. o skróconym czasie pracy deleguje jedynie Radę Ministrów do określania w drodze uchwały zakładów i stanowisk pracy korzystających ze skróconego czasu pracy.Od powyższego wyroku wniósł w terminie 6-miesięcznym, przewidzianym w art. 421 § 2 k.p.c., rewizję nadzwyczajną z urzędu Minister Sprawiedliwości, domagając się w niej uchylenia zaskarżonego wyroku, jak również wyroku Sądu Powiatowego we Wrocławiu i oddalenia powództwa. Rewizja nadzwyczajna zarzuca rażące naruszenie przez Sądy obu instancji przepisów art. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu, art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 19 kwietnia 1950 r. o skróconym czasie pracy szczególnie uciążliwej lub wykonywanej w szkodliwych warunkach, art. 2 ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu oraz art. 17 pkt 3 i art. 52 pkt 1 układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Tryb wprowadzania skróconego czasu pracy i dodatkowych urlopów dla pracowników zatrudnionych przy pracach szczególnie uciążliwych lub wykonywanych w warunkach szkodliwych dla zdrowia uregulowany jest w art. 3 ustawy z dnia 19.IV.1950 r. o skróconym czasie pracy (Dz. U. Nr 20, poz. 174) oraz w art. 23 ustawy z dnia 29.IV.1969 r. o pracowniczych urlopach wypoczynkowych (Dz. U. Nr 12, poz. 85) (w okresie objętym sporem sprawę dodatkowych urlopów regulował art. 10 ustawy z dnia 16.V.1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu).Powołane wyżej normy zawierają upoważnienie dla Rady Ministrów do wydania przepisów uprawniających niektórych pracowników do skróconego czasu pracy i do dodatkowego urlopu ze względu na szczególną uciążliwość pracy lub wykonywanie jej w warunkach szkodliwych dla zdrowia, przy czym określają również, w postaci jakiego aktu normatywnego powinny być wydane te przepisy. Mianowicie co do skróconego czasu pracy Rada Ministrów podejmuje uchwały, a co do dodatkowych urlopów - rozporządzenie.W większości wypadków przestrzegany jest powyższy tryb wprowadzania skróconego czasu pracy i dodatkowych urlopów dla pracowników zatrudnionych przy pracach uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia.Wyjątkowo można jednak spotykać inny tryb regulacji omawianych uprawnień, mianowicie w drodze postanowień zawartych w układach zbiorowych pracy.I tak np. w górnictwie węglowym skrócony czas pracy dla niektórych pracowników wprowadzony został w art. 4 ust. 6 i 7 układu zbiorowego pracy z 1.IV.1957 r., a nie w trybie przewidzianym w ustawie z dnia 19.IV.1950 r.W przemyśle chemicznym, w którym zatrudnieni są powodowie, w kwestii skróconego czasu pracy i dodatkowych urlopów istnieją równolegle przepisy zarówno wydane w trybie przewidzianym w powołanych wyżej ustawach, jak i zawarte w układzie zbiorowym pracy dla przemysłu chemicznego z dnia 15.XI.1957 r. (art. 17 ust. 3 i art. 52 ust. 1 i 2), przy czym normy powyższe wykazują pewne różnice, z których Sąd Wojewódzki, opierając się na układzie zbiorowym, wyprowadził prawa powodów.W szczególności Rada Ministrów w statucie nadanym Ministerstwu Przemysłu Chemicznego (załącznik do uchwały Rady Ministrów dnia 4 grudnia 1958 r. nr 466/58) upoważnia w § 3 pkt 8 Ministerstwo Przemysłu Chemicznego do ustalenia wykazu produkcji uprawniających pracowników przy nich zatrudnionych do korzystania ze specjalnych świadczeń, jak skrócony czas pracy i urlopy dodatkowe.Minister Przemysłu Chemicznego w § 5 zarządzenia z dnia 26 listopada 1960 r., nr ew. 136 upoważnił dyrektorów zjednoczeń do ustalenia stanowisk pracy, dla których przysługuje skrócony czas pracy.Na podstawie powyższego zarządzenia dyrektor Zjednoczenia Przemysłu Włókien Sztucznych wydał zarządzenie nr 33 z dnia 28 grudnia 1960 r. W załączniku nr 3 do tego zarządzenia ustalone zostały stanowiska pracy w pozwanych zakładach Włókien Sztucznych, uprawniające do korzystania ze skróconego czasu pracy.Wykaz nie obejmuje stanowisk starszych mistrzów zajmowanych przez powodów.Wykaz stanowisk uprawniających do korzystania z dodatkowych urlopów ustalił zarządzeniem nr 10 z dnia 10 kwietnia 1961 r. dyrektor Zjednoczenia Przemysłu Włókien Sztucznych na podstawie zarządzenia Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia 28 listopada 1960 r. nr ew. 137. Wśród pracowników pozwanych Zakładów Włókien Sztucznych (zał. nr 3 do zarządzenia nr 10) nie zostało uwzględnione stanowisko starszego mistrza.Tymczasem wydane na podstawie przepisów art. 17 ust. 3 i art. 52 ust. 2 układu zbiorowego dla przemysłu chemicznego załączniki nr 3 i 4 zawierające wykazy produkcji (oddziałów lub stanowisk), na których zatrudnienie uprawnia do skróconego czasu pracy i urlopów dodatkowych, zawierają sformułowania szersze, pozwalające objąć nimi również stanowiska starszych mistrzów, co będzie przedmiotem dalszych rozważań.Na wstępie rozstrzygnąć jednak należy istotny, nie tylko zresztą dla niniejszej sprawy, problem oceny prawnej stosunku omawianych wyżej przepisów do układów zbiorowych pracy.W rewizji nadzwyczajnej wyrażony został w tym względzie pogląd, że nie jest możliwe skrócenie czasu pracy i wprowadzenie dodatkowych urlopów dla pracowników zatrudnionych przy pracy szczególnie uciążliwej lub szkodliwej dla zdrowia w innej drodze niż w drodze wydania przez Radę Ministrów stosownych przepisów na podstawie powołanych wyżej ustaw. W szczególności niemożliwe jest skrócenie czasu pracy i wprowadzenie dodatkowych urlopów przez układy zbiorowe pracy.Pogląd powyższy nie może być uznany za trafny.Nie został on wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28.XI.1966 r. III PO 52/65 (OSNCP nr 3 z 1967 r., poz. 48), powołanej w rewizji nadzwyczajnej dla uzasadnienia braku mocy normatywnej art. 17 ust. 3 układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego. Uchwała powyższa nie dotyczy w ogóle tego układu zbiorowego, a układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego z dnia 26.IV.1957 r., którego blankietowy przepis art. 31 ust. 2, jak słusznie podkreślił Sąd Najwyższy, nie tworzy samodzielnej normy prawnej i może być uznany jedynie za informację o możliwości ustalenia w trybie ustawy z 19.IV.1950 r. skróconego czasu pracy dla pracowników zatrudnionych w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Przepis ten bowiem brzmi: "Dla pracowników zatrudnionych w warunkach szczególnie szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych może być ustalony krótszy czas pracy od określonego w ust. 1, czyli normalnego czasu pracy." Brzmienie art. 17 ust. 3 układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego może być porównywane z cytowanym przepisem tylko w pierwszym swym członie, odwołującym się również do ustalenia skróconego czasu pracy "w trybie przewidzianym obowiązującymi przepisami". Następny jednak człon art. 17 ust. 3 układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego stanowi, że "wykaz zakładów, produkcji i stanowisk, dla których stosuje się skrócony czas pracy, określa załącznik nr 3". Tak więc sformułowany przepis zawiera aktualne w chwili wydania układu zestawienie pracowników, którym przysługuje skrócony czas pracy, jak również przewiduje możliwość jego uzupełnienia w przyszłości w trybie przewidzianym w obowiązujących przepisach.Jednakże stanowisko zajęte w rewizji nadzwyczajnej podzielił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 3.XI.1964 r. I PR 326/64 (OSPiKA nr 2 z 1967 r., poz. 27), stwierdzając expressis verbis że wobec ustawowego warunku, iż decyzje w sprawie skróconego czasu pracy podjęte zostaną przez odpowiednie władze, porozumienie uczestników układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego z dnia 15.XI.1957 r. dotyczące tej materii nie ma mocy normatywnej.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie zgadza się z takim stanowiskiem. Nie uwzględnia ono okoliczności, że postanowienia układu zbiorowego pracy o skróconym czasie pracy nie muszą wynikać z przepisów ustawy z dnia 19.IV.1950 r., lecz swą moc obowiązującą mogą czerpać z przepisów ustawy z dnia 14.IV.1937 r. o układach zbiorowych pracy (Dz. U. Nr 31, poz. 242; zmiana: Dz. U. z 1946 r. Nr 61, poz. 339). Artykuł 1 tej ustawy interpretowany jest w ten sposób, że ograniczenie treści norm układowych może mieć miejsce tylko na podstawie wyraźnego przepisu prawa. Co do wszystkich pozostałych spraw, należy się kierować ogólną zasadą, według której układ zbiorowy pracy nie może zmniejszać uprawnień pracownika w porównaniu z zagwarantowanymi ustawowo, natomiast może je rozszerzać (por. W. Szubert: Układy zbiorowe pracy, PWN 1960, str. 167-168).Brzmienie przepisów ustawy z dnia 19.IV.1950 r. o skróconym czasie pracy nie zawiera takiego sformułowania, którego kategoryczność wskazywałaby na to, że wprowadzenie skróconego czasu pracy dla pracowników zatrudnionych przy pracach uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia może nastąpić wyłącznie w drodze uchwały Rady Ministrów.Jeżeli zaś przepisy tej ustawy zestawi się z art. 1 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy, to dochodzi się do odmiennego wniosku. Cytowany przepis określa bowiem - jak wskazuje na to jego sformułowanie - maksymalny czas pracy w skali doby i tygodnia. Nie ma więc przeszkód do skracania czy to w drodze układu zbiorowego pracy, czy to porozumienia stron określonego w omawianym przepisie czasu pracy, nawet przy zachowaniu pełnego wynagrodzenia ustalonego dla danego stanowiska. Tym bardziej więc zachodzi taka możliwość, gdy za skróceniem czasu pracy przemawia okoliczność, że jest ona wykonywana w warunkach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia.W konkluzji Sąd Najwyższy uważa, że skrócony czas pracy dla pracowników zatrudnionych przy pracy szczególnie uciążliwej lub wykonywanej w szkodliwych warunkach może być wprowadzony nie tylko w trybie przewidzianym w przepisach ustawy z dnia 19.IV.1950 r. o skróconym czasie pracy (Dz. U. Nr 20, poz. 174), ale również w drodze postanowień zawartych w układach zbiorowych pracy.Za powyższym stanowiskiem opowiada się również doktryna (por. M. Święcicki: Prawo Pracy, PWN 1968, str. 99, odsyłacz 36; W. Masewicz i S. Dzwonkowski: Czas pracy - Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze 1968, str. 29-31, 242-243).Odmawiając mocy obowiązującej art. 17 ust. 3 układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego Sąd Najwyższy w powołanym wyżej orzeczeniu z dnia 3.XI.1964 r. I PR 326/64 - poza zasadniczym argumentem braku charakteru normatywnego - podniósł, że zawarty w załączniku nr 3 wykaz nie jest kompletny, nie zawiera bowiem określenia stanowisk, których zajmowanie uprawnia pracownika do skróconego czasu pracy. Również z tym argumentem nie można się zgodzić. Załącznik nr 3 oznaczony jest jako "Wykaz produkcji" oddziałów i stanowisk, na których zatrudnienie uprawnia do skróconego czasu pracy (6 godzin na dobę i 36 godzin tygodniowo). W świetle tak sformułowanego przepisu wystarczy zatem (jak to trafnie przyjął Sąd Wojewódzki, podzielając w tej mierze stanowisko powodów) stałe zatrudnienie w jakimkolwiek charakterze w oddziale ujętym w wykazie, aby nabyć prawo do skróconego czasu pracy. Wykaz ten tylko wyjątkowo wymienia stanowiska pracy, np. w dziale VII 1.p. 3, pkt 1 i 2, czy w dziale IX, wtedy mianowicie, gdy tylko to, a nie inne stanowisko narażone jest na szkodliwe dla zdrowia warunki pracy, albo gdy chodzi o pracowników (np. wydzielonej grupy remontowej), którzy nie zawsze, a tylko w pewnych okolicznościach mają prawo do skróconego czasu pracy, mianowicie wtedy, gdy zatrudnieni są stale w oddziałach, w których stosowany jest skrócony czas pracy.Analogicznie przedstawia się - w świetle przepisów art. 1 ustawy z dnia 14.IV.1937 r. o układach zbiorowych pracy i art. 9 ustawy z dnia 16.V.1922 r. o urlopach w przemyśle i handlu - moc obowiązująca postanowień układów zbiorowych pracy wprowadzających dodatkowe urlopy dla pracowników zatrudnionych w warunkach uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia.Powodowie pełnią funkcje starszych mistrzów na przędzalni jedwabiu pozwanych Zakładów, który to oddział wymieniony jest w załącznikach nr 3 i 4 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego jako rodzaj produkcji, przy którym zatrudnienie uprawnia pracowników w świetle art. 17 ust. 3 i 52 ust. 1 cyt. układu zbiorowego do skróconego czasu pracy i dodatkowych urlopów bez względu - jak to wyjaśniono wyżej - na zajmowane stanowisko robocze.Skoro więc uprawnienia powodów oparte zostały przez "Sądy" obu instancji na obowiązujących przepisach art. 17 ust. 3 i art. 52 ust. 2 układu zbiorowego dla przemysłu chemicznego, to rewizję nadzwyczajną należało na mocy art. 421 § 1 k.p.c. oddalić, jako nieuzasadnioną.W tych warunkach zbędne stało się rozważanie trafnego zresztą zarzutu błędnego uznania przez Sąd Wojewódzki braku kompetencji Ministra Przemysłu Chemicznego i dyrektora Zjednoczenia Przemysłu Włókien sztucznych do ustalenia wykazu zakładów i stanowisk pracy, dla których służy skrócony czas pracy i dodatkowy urlop. Sąd Wojewódzki przeoczył bowiem, że źródło ich kompetencji tkwiło w uchwale Rady Ministrów z 4.XII.1958 r. nr 466/58 o nadaniu statutu Ministerstwu Przemysłu Chemicznego, konkretnie w § 3 pkt 8 tegoż statutu.Nie musiał również Sąd Najwyższy zajmować się nie wyjaśnioną w dostateczny sposób przez Sąd Powiatowy (aczkolwiek wzmiankowaną przez Sądy obu instancji) okolicznością, czy powodowie mimo zaszeregowania ich na stanowisko starszych mistrzów nie wykonywali faktycznie prac mistrzów, zakwalifikowanych w wykazach wydanych przez dyrektora Zjednoczenia Przemysłu Włókien Sztucznych do stanowisk uprawniających do skróconego czasu pracy i dodatkowych urlopów. Okoliczność ta nie podnoszona w ogóle w rewizji nadzwyczajnej ma - jak wiadomo - istotne znaczenie dla omawianych uprawnień, na co wskazuje Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów z dnia 25.X.1968 r. III PZP/88.