III PO 52/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: M. Wilewski, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława D. przeciwko Przedsiębiorstwu Montażu Maszyn Włókienniczych w Ł. o 35.100 zł, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi dla m. Łodzi postanowieniem z dnia 16 listopada 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wobec braku uchwały Rady Ministrów wymaganej przez układ zbiorowy pracy do ustalenia skróconego czasu pracy dla pracowników zatrudnionych w warunkach szczególnie szkodliwych dla zdrowia oraz wobec braku porozumienia stron zawierających układ zbiorowy co do rodzaju stanowisk, na których zatrudnienie uprawnia do korzystania z dodatkowych urlopów profilaktycznych - mogą być stosowane do pracowników delegowanych i pracujących w warunkach szkodliwych dla zdrowia zasady ustalone dla pracowników innego resortu korzystających, zgodnie z obowiązującym ich układem zbiorowym pracy i z przepisami wykonawczymi, ze skróconego czasu pracy i urlopów profilaktycznych ze względu na warunki szkodliwe dla zdrowia, jeżeli praca odbywa się w takich samych warunkach?"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:1. Skrócony czas pracy stosuje się tylko względem pracowników, którzy zajmują wskazane stanowiska robocze w określonych zakładach pracy zgodnie z przepisami art. 3 ustawy z dnia 19 kwietnia 1950 r. o skróconym czasie pracy szczególnie uciążliwej lub wykonywanej w szkodliwych warunkach i z przepisami rozporządzeń wykonawczych wydawanych na podstawie tej ustawy.2. Dodatkowe płatne urlopy, ze względu na rodzaj wykonywanej pracy albo na warunki szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia, przysługują jedynie pracownikom należącym do poszczególnych grup pracowniczych określonych przez przepisy wykonawcze do art. 10 ustawy o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu.3. Powyższe uprawnienia przysługują pracownikom delegowanym do innego zakładu pracy, jeżeli w czasie delegacji wykonują obowiązki na stanowisku roboczym i w warunkach, które uprawniają do skróconego czasu pracy i urlopów dodatkowych według zasad powołanych w niniejszej uchwale (punkt 1 i 2).Uzasadnienie faktycznePowód, pracownik pozwanego Przedsiębiorstwa Montażu Maszyn Włókienniczych w Ł., delegowany został wraz z innymi pracownikami do Zakładów Włókien Sztucznych w S. W Zakładach tych pracował od marca 1958 r. do grudnia 1963 r. jako monter zatrudniony przy montażu, rekonstrukcji i kapitalnych remontach maszyn przędzalniczych.W niniejszym procesie powód żąda zasądzenie 35.100 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz tytułem ekwiwalentu za nie udzielone urlopy dodatkowe. Żądania oparte są na twierdzeniu, że praca wykonywana była w warunkach szczególnie szkodliwych dla zdrowia, w wysokiej temperaturze oraz w wyziewach dwusiarczku węgla i siarkowodoru. Zatrudnieni w tych samych warunkach pracownicy Zakładów Włókien Sztucznych w S. korzystają ze skrócenia czasu pracy do 6 godzin dziennie oraz z dodatkowych urlopów wypoczynkowych.Pozwane Przedsiębiorstwo wniosło o oddalenie powództwa i zarzuciło, że skróconego czasu pracy nie stosuje się automatycznie w razie istnienia szkodliwych warunków pracy. Wprowadzenie skróconego czasu pracy wymaga bowiem uchwały Rady Ministrów i określenia zakładów oraz stanowisk roboczych objętych przepisami o skróceniu czasu pracy. W tym zakresie nie ma uchwały dotyczącej pozwanego Przedsiębiorstwa ani też innej uchwały, która mogłaby się odnosić do stanowiska roboczego zajmowanego przez powoda w Zakładach Włókien Sztucznych w S.Pozwany podniósł analogiczne zarzuty co do roszczenia z tytułu należności za dodatkowe urlopy.Pozwane Przedsiębiorstwo zwracało się do swego Zjednoczenia z prośbą o spowodowanie uregulowania sprawy skróconego czasu pracy i dodatkowych urlopów profilaktycznych dla pracowników delegowanych do Zakładów Włókien Sztucznych w S. W piśmie z 30 maja 1961 r. przytoczono, że osoby delegowane, zatrudnione przy rekonstrukcji włókniarek, pracują w warunkach szkodliwych i uciążliwych dla zdrowia. Praca wykonywana jest w hali produkcyjnej, w której pracują pracownicy Zakładów w S. korzystający ze skróconego czasu pracy i dodatkowych urlopów. Strona pozwana, nie mając jednak podstaw prawnych do stosowania tych samych zasad wobec swoich pracowników, wniosła o zezwolenie na zastosowanie przepisów obowiązujących w zakładzie, w którym zatrudnieni są pracownicy delegowani.Zjednoczenie Maszyn Włókienniczych poparło powyższy wniosek i wystąpiło z odpowiednim pismem do Ministerstwa Przemysłu Ciężkiego. Pismo to pozostało bez odpowiedzi.Sąd Powiatowy wydał wyrok wstępny i uznał roszczenia powoda za usprawiedliwione co do zasady.Motywy wyroku akcentują to, że strona pozwana podjęła wszelkie starania, by doprowadzić do załatwienia sprawy zgodnie z zasadą równej płacy za równą pracę. Starania te poparte zostały przez Zarząd Okręgu Zw. Zaw. Metalowców i przez Zjednoczenie.W świetle wszystkich okoliczności sprawy Sąd Powiatowy uznał roszczenie powoda za słuszne. Znajdują one oparcie także w postanowieniach układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego. W szczególności art. 31 ust. 2 przewiduje, że krótszy czas pracy pracowników zatrudnionych w warunkach szczególnie szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych może być ustalony w drodze odpowiedniej uchwały Rady Ministrów. Podjęcie uchwały nie jest zatem - zdaniem Sądu Powiatowego - obligatoryjne.Strony zawierające układ zbiorowy, tj. Ministerstwo Przemysłu Ciężkiego i Zarząd Główny Zw. Zaw. Metalowców, upoważnione są do określenia uprawnień do urlopów dodatkowych (art. 62 układu). Upoważnienia tego nie wykorzystano mimo interwencji podległych jednostek.W związku z tym Sąd pierwszej instancji uznał roszczenia powoda za słuszne,. "mając na uwadze również art. 3 p.o.p.c."W rewizji strona pozwana wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa. Skarżąca podtrzymuje wszystkie zarzuty podniesione w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.Powód złożył odpowiedź na rewizję i wniósł o jej oddalenie.Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przedstawił Sądowi Najwyższemu budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne w brzmieniu przytoczonym w sentencji niniejszej uchwały.Pierwsza część odpowiedzi na przedstawione pytanie opiera się na przepisach ustawy z dnia 19 kwietnia 1950 r. o skróconym czasie pracy szczególnie uciążliwej lub wykonywanej w szkodliwych warunkach (Dz. U. Nr 20, poz. 174). Przepisy art. 1 i 3 powołanej ustawy stanowią, że skrócony czas pracy obowiązuje w konkretnych zakładach pracy dopiero na podstawie uchwały Rady Ministrów określającej zakłady pracy ze wskazaniem stanowisk roboczych, do których stosuje się skrócony czas pracy, oraz określającej wymiar godzin skróconej pracy dziennej i tygodniowej.Uchwała Rady Ministrów upoważnia zatem i zobowiązuje zakład pracy do wprowadzenia skróconego czasu pracy oraz stwarza jednocześnie prawo pracownika do skrócenia jego czasu pracy przy zachowaniu dotychczasowego zarobku (art. 2).Uchwała Rady Ministrów z dnia 18 września 1954 r. w sprawie skrócenia czasu pracy w zakładach podległych Ministrowi Przemysłu Ciężkiego upoważniła tegoż Ministra do ustalenia wykazu produkcji, oddziałów lub stanowisk, uprawniających określonych pracowników do korzystania ze skróconego czasu pracy. Oparte na tym upoważnieniu zarządzenia Ministra Przemysłu Chemicznego oraz zarządzenia Dyrektora Zjednoczenia Przemysłu Włókien Sztucznych dotyczą także Zakładów Włókien Sztucznych w S., jednakże wśród wykazu stanowisk dających prawo do korzystania z urlopów dodatkowych nie figuruje stanowisko robocze zajmowane przez powoda w czasie pracy w wymienionych Zakładach.Nie ma także przepisów wprowadzających skrócony czas pracy w macierzystym zakładzie pracy powoda, tj. w pozwanym Przedsiębiorstwie Montażu Maszyn Włókienniczych. Układ zbiorowy pracy dla przemysłu metalowego z dnia 26.IV.1957 r. informuje w art. 31 ust. 2, że dla pracowników zatrudnionych w warunkach szczególnie szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych może być ustalony - w trybie przewidzianym obowiązującymi przepisami - krótszy czas pracy. Przytoczone brzmienie art. 31 ust. 2 układu zbiorowego wskazuje jednoznacznie, że artykuł ten nie zawiera samodzielnej treści normatywnej, lecz odwołuje się tylko do obowiązujących przepisów, tj. do przepisów ustawy z dnia 19 kwietnia 1950 r. i do opartych na niej przepisów wykonawczych, mogących ustalić skrócony czas pracy. Choćby więc już z tej przyczyny bezprzedmiotowe jest wyrażone w motywach wyroku stanowisko Sądu Powiatowego, że wydanie odpowiedniej uchwały Rady Ministrów nie jest obligatoryjne.Przepisy ustawowe o dodatkowych płatnych urlopach uzależniają również udzielenie tych urlopów od uchwały Rady Ministrów. W szczególności art. 10 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu upoważnia Radę Ministrów do wprowadzenia wymienionych urlopów w wypadkach, gdy będzie to pożądane ze względu na rodzaj wykonywanej pracy albo warunki szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia. Rozporządzenia lub uchwały Rady Ministrów albo oparte na nich zarządzenia poszczególnych ministrów określają pracowników uprawnionych do urlopów dodatkowych przez wyliczenie zajmowanych stanowisk roboczych. Zarządzenie Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia 28 listopada 1960 r. w sprawie dodatkowych urlopów w zakładach podlegających nadzorowi Ministra Przemysłu Chemicznego ustala wykaz przedsiębiorstw i stanowisk, uprawniających pracowników do korzystania z dodatkowych urlopów. Do ustalenia bardziej szczegółowego wykazu upoważnieni zostali dyrektorzy zjednoczeń w granicach zatwierdzonego limitu zatrudnienia i funduszu płac przedsiębiorstwa.Żaden wykaz dotyczący stanowisk pracowniczych w przemyśle chemicznym nie wymienia funkcji roboczej wykonywanej przez powoda. Nie ma też odpowiednich przepisów wykonawczych odnoszących się do przemysłu lekkiego i do macierzystego zakładu pracy powoda.Powołane wyżej przepisy o urlopach dodatkowych, tak samo jak przepisy o skróconym czasie pracy, mają charakter nie zezwalający na interpretację rozszerzającą. Wyliczenie zakładów pracy i stanowisk roboczych jest wyliczeniem wyczerpującym. Już więc stąd wynika, że sądy nie mają podstaw do rozciągania przytoczonych przepisów na stanowiska nie wymienione w aktach prawnych będących aktami wykonawczymi do przepisów ustawowych.Sąd Powiatowy powołał się na konstytucyjną zasadę równej płacy za równą pracę. W związku z tym należy przede wszystkim podkreślić, że art. 59 Konstytucji odsyła do ustawowego uregulowania aktualną w sprawie kwestię krótszego czasu pracy oraz zagadnienia płatnych urlopów. Do organów ustawodawczych i do naczelnych organów administracji państwowej w zakresie ich działalności i w określonym trybie należy też realizacja zasad w dziedzinie właściwej polityki płac.W obliczu ścisłego i wyczerpującego normatywnego ustalenia stanowisk roboczych uprawniających do krótszego czasu pracy i urlopów dodatkowych bezprzedmiotowe byłyby ustalenia Sądu co do tego, czy pracownik zajmujący stanowisko nie wymienione w wykazie pracował w tych samych warunkach, w których pracowali inni członkowie załogi pracowniczej. Porównanie dotyczące zatrudnionych nawet w tej samej hali produkcyjnej (przędzalni) wymagałoby zresztą ustaleń co do czasu pracy w obrębie hali i na zewnątrz, umiejscowienia stanowiska pracy i oddalenia od źródeł wydzielania szkodliwych substancji, natężenia hałasu w poszczególnych częściach pomieszczeń fabrycznych itd.Do motywów Sądu Powiatowego odrzucony został niejako ubocznie art. 3 p.o.p.c. Nie zostało jednak wyjaśnione bliżej stanowisko, które miałoby usprawiedliwiać zasadę roszczenia. Trzeba wobec tego zaznaczyć, że treść art. 3 p.o.p.c. nie dawała podstawy do nabycia przez powoda uprawnień, zastrzeżonych zresztą wyraźnie dla określonego ściśle kręgu pracowników.Także art. 62 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego nie usprawiedliwia stanowiska Sądu Powiatowego i nie daje podstaw do pozytywnej odpowiedzi na pytanie Sądu Wojewódzkiego. Układ zbiorowy odsyła bowiem do obowiązujących przepisów, które stanowić mogą podstawę do określenia przez strony zawierające układ rodzaju prac uprawniających do urlopów dodatkowych.Argumenty, które doprowadzają do sformułowań zawartych w punkcie 1 i 2 niniejszej uchwały, nie stoją jednak na przeszkodzie wyjaśnieniu, że pracownik delegowany do pełnienia pracy w innym zakładzie nabywa za okres tej delegacji prawo do krótszego czasu pracy i do urlopu dodatkowego, jeżeli uprawnienia te przysługują pracownikom zakładu, do którego został delegowany. Przesłanką nabycia tych uprawnień jest pełnienie takiej samej funkcji roboczej, która uzasadnia powstanie uprawnień według ustaleń i wykazów, obowiązujących w zakładzie stanowiącym miejsce pracy w okresie delegacji. Przykładowo biorąc, pracownik pozwanego Przedsiębiorstwa delegowany do Zakładów Włókien Sztucznych w S. do pełnienia pracy na stanowisku przędzarza lub ślusarza dyżurnego przędzalni miałby prawo do skróconego czasu pracy, ponieważ stanowiska te wyliczone są w zarządzeniach i wykazach, dotyczących krótszego czasu pracy w zakładach przemysłu chemicznego.Przepisy ustawowe oraz przepisy wykonawcze o skróconym czasie pracy i o urlopach dodatkowych nie ograniczają zakresu swego działania tylko do pracowników związanych umową o pracę z konkretnym zakładem pracy. Przepisy te określają zakłady pracy i stanowiska robocze w sposób pozwalający na objęcie także pracowników delegowanych z innych zakładów.Przytoczone uwagi stanowią uzasadnienie pkt 3 uchwalonej odpowiedzi na pytania Sądu Wojewódzkiego.