III PU 21/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: S. Białek, K. Wieruszewski, W. Formański, W. Glabisz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszki W. przeciwko Prezydium Rady Narodowej w Ł. (obecnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych) o rentę inwalidzką, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 października 1961 r.,zaskarżony wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych oraz wyrok Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 9 maja 1960 r. uchylił i przekazał sprawę temuż Okręgowemu Sądowi Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneFranciszka W., urodzona w 1911 r., zgłosiła w dniu 24.VIII.1957 r. wniosek o rentę inwalidzką, który został oddalony decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ł. z dnia 27.XII.1957 r. Organ rentowy oparł odmowną decyzję na postanowieniach art. 34 dekretu z dnia 25.VI.1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 30, poz. 116), zaznaczając w uzasadnieniu, że inwalidztwo u skarżącej powstało w 1942 r., tj. nie w czasie zatrudnienia. Powyższego ustalenia dokonał organ rentowy na podstawie orzeczenia obwodowej K.I.Z. z dnia 19.IX.1957 r.Na skutek skargi Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi dopuścił dowód z opinii biegłych sądowych specjalistów (okulisty, internisty i neurologa), którzy rozpoznali u skarżącej ślepotę oka lewego, nerwicę naczyniowo-ruchową dość znacznego stopnia spotęgowaną okresem przekwitania - oraz zwyrodnienie mięśnia sercowego w okresie wydolności względnej i otyłości. Powyższe rozpoznanie biegli lekarze przyjęli za ubytek zdolności do zarobkowania skarżącej, ograniczający ją w stopniu kwalifikującym za inwalidę III grupy, zaznaczając, że to inwalidztwo w związku z utratą wzroku powstało w 1942 r. Powołane orzeczenie biegłych sądowych oraz ustalenie Sądu, że skarżąca udowodniła zatrudnienie od 26.I.1945 r., stała się zaś inwalidą w 1942 r., stanowiły podstawę do oddalenia jej żądania na podstawie art. 34 cyt. dekretu.W postępowaniu rewizyjnym na skutek skargi Franciszki W. Trybunał Ubezpieczeń Społecznych, uchylając wyrok Sądu I instancji wyrokiem z dnia 20.XI.1959 r., wskazał m. in. na to, że wobec sprzeczności w ustaleniach zarówno Obwodowej K.I.Z., jak i Wojewódzkiej K.I.Z. w porównaniu z ustaleniami biegłych sądowych, zachodzi potrzeba ponownego zasięgnięcia opinii biegłych sądowych lub też uzupełnienia dotychczasowych ich opinii. Ponadto Trybunał podniósł, że Sąd I instancji nie przeprowadził postępowania zmierzającego do wyjaśnienia, czy i przez jak długi okres skarżąca pracowała przed 1942 r.W ponownym postępowaniu przed Sądem I instancji skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu z książeczki ubezpieczeniowej, którą załączyła do akt Okręgowego Sądu w poprzednim postępowaniu, oraz o przesłuchanie świadków Cecylii M. i Kazimiery Rz. Na podstawie zeznań świadków Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 9.V.1960 r. decyzję organu rentowego z dnia 27.XII.1957 r. zmienił i przyznał Franciszce W. prawo do renty inwalidzkiej według II kategorii zatrudnienia i III grupy inwalidów począwszy od dnia 24.V.1957 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd na podstawie odpowiedzi udzielonej, przez biuro meldunkowe oraz zeznań świadków przyjął za udowodnione, że skarżąca pozostawała w zatrudnieniu od 1931 r. do 1936 r., tj. przeszło 5 lat, inwalidztwo więc powstało u niej w czasie zatrudnienia, gdyż sama ślepota oka nie stanowi inwalidztwa, które upoważniałoby zaliczenie skarżącej do III grupy inwalidów, lecz dopiero przewlekły gościec stawowy, nerwica naczyniowa dość znacznego stopnia, zwyrodnienie mięśnia sercowego w okresie względnej wydolności oraz nieproporcjonalnie duża nadwaga (przy obecnym zawodzie skarżącej jako sprzątaczki) stanowią, że nie jest ona zdolna do zarobkowania.W skardze rewizyjnej od tego wyroku pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Okręgowemu Sądowi Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi. Rewizja powołuje się na pogląd wojewódzkiego inspektora orzecznictwa lekarskiego i wywodzi, że uzasadnienie wyroku Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 9.V.1960 r. jest błędne, gdyż ślepota jednooczna stanowi sama przez się podstawę inwalidztwa III grupy.Rozpoznając sprawę ponownie, Trybunał Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6.X.1961 r. wyrok Okręgowego Sądu w Łodzi z dnia 9.V.1960 r. zmienił w ten sposób, że zatwierdził decyzję organu rentowego z dnia 27.XII.1957 r. W uzasadnieniu wyroku T.U.S. powołał się na przepis art. 225 § 1 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych i stwierdził, że skoro Okręgowy Sąd przyjął, iż inwalidztwo powstało w 1942 r., to okres 10-letni wymieniony w art. 38 ust. 2 dekretu nie może sięgać wstecz poza rok 1932. Tymczasem Okręgowy Sąd zaliczył okres zatrudnienia skarżącej od 1931 r. Zdaniem Trybunału skarżąca nie ma wymaganych 5 lat zatrudnienia, a ponadto inwalidztwo stwierdzone u niej w 1942 r. powstało po upływie 2 lat od ustania zatrudnienia. Podważając następnie zeznania świadków M. i Rz., Trybunał Ubezpieczeń Społecznych doszedł do wniosku, że W. nie spełnia warunków z art. 34 dekretu, skoro jej inwalidztwo powstało w 1942 r. przed podjęciem zatrudnienia w 1945 r. i po upływie przeszło 2 lat od ustania zatrudnienia w 1936 r.Od tego wyroku złożył rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny, wnosząc o jego uchylenie oraz uchylenie wyroku Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 9 maja 1960 r. i o przekazanie sprawy temuż Sądowi do ponownego rozpoznania. Rewizja zarzuca, że wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6.X.1961 r. dotknięty jest istotnymi wadami i narusza art. 225 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych. W szczególności Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, rozpatrujący sprawę ponownie, nie wykonał dyspozycji wskazanych w wyroku Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20.XI.1959 r. co do zasięgnięcia dodatkowej opinii biegłych na okoliczność inwalidztwa skarżącej i daty powstania tego inwalidztwa, nie przeprowadził wyczerpującego postępowania zmierzającego do wyjaśnienia, czy skarżąca pracowała przed 1942 r. i przez jak długi okres - przez co naruszył art. 356 prawa o s.u.s.Ustalenia Okręgowego Sądu zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 9.V.1960 r. są sprzeczne z materiałem dowodowym; dotyczy to zwłaszcza nie przeprowadzonego przez Sąd dowodu z informacji Biura Ewidencji Ludności. Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych, sprzecznie z wytycznymi zawartymi w wyroku z 20.XI.1959 r., pominął tak istotny w sprawie dowód, jakim jest przedstawiona przez Franciszkę W. legitymacja ubezpieczeniowa, z której treści wynika fakt zatrudnienia skarżącej w latach 1938, 1939, 1940, 1941 i 1942.Wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z 6.X.1961 r. narusza art. 350 § 2 pr. o s.u.s. przez przekroczenie granic wniosków rewizyjnych. Pełnomocnik organu rentowego w skardze rewizyjnej z dnia 21.IX.1960 r. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Okręgowego Sądu z dnia 9.V.1960 r. i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wbrew powyższemu Trybunał Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu wyroku podaje m. in., że pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnosi o zmianę wyroku i zatwierdzenie decyzji odmownej organu rentowego. Przez granicę wniosków rewizyjnych stosownie do art. 350 § 2 pr. o s.u.s. należy rozumieć przewidziane w art. 341 prawo strony do żądania uchylenia lub zmiany zaskarżonego wyroku w części lub w całości. Trybunał Ubezpieczeń Społecznych mógłby na podstawie zebranego materiału zmienić wyrok Sądu I instancji, gdyby wyrok ten naruszył prawo materialne bez naruszenia istotnych przepisów postępowania, a Trybunał mógłby oprzeć się na stanie faktycznym wynikającym z zebranego materiału. Wówczas nie ma przeszkód do zmiany wyroku, mimo że wniosek rewizyjny domaga się uchylenia.W konkretnym jednak wypadku całokształt okoliczności sprawy nie został wyjaśniony i dlatego Trybunał nie miał podstaw do zmiany zaskarżonego wyroku, skoro skarga rewizyjna powoływała się na brak ustaleń faktycznych i wnosiła o uchylenie wyroku. Nie można przekraczać wniosków rewizyjnych w takim rozmiarze, gdyż zmiana wyroku jest rozstrzygnięciem dalej idącym aniżeli uchylenie wyroku. Skoro sprawa nie była przygotowana do ostatecznego rozstrzygnięcia, to Trybunał Ubezpieczeń Społecznych - wobec braku ustalenia istotnych okoliczności przez Sąd I instancji - nie miał podstawy do ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy. Wyrok Trybunału narusza interes Państwa Ludowego przez bezpodstawne pozbawienie Franciszki W. praw z tytułu zaopatrzenia emerytalnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut naruszenia przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych istotnych przepisów postępowania jest uzasadniony.Zgodnie z art. 354 § 1 pr. o s.u.s. Trybunał zmienia zaskarżony wyrok, jeżeli Okręgowy Sąd nie naruszył istotnych przepisów postępowania, zachodzi zaś naruszenie prawa materialnego, przy czym Trybunał jest związany stanem faktycznym ustalonym w wyroku. Natomiast w razie naruszenia przez Okręgowy Sąd istotnych przepisów postępowania albo gdy stan faktyczny sprawy wymaga uzupełnienia, Trybunał zgodnie z art. 355 pr. o s.u.s. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania.W niniejszej sprawie Okręgowy Sąd dopuścił się naruszenia istotnych przepisów postępowania, w szczególności art. 225 § 1 pr. o s.u.s., gdyż nie rozważył całokształtu materiału dowodowego, pomijając istotny dla rozstrzygnięcia sprawy dowód z przedstawionej przez skarżącą legitymacji ubezpieczeniowej. W konsekwencji dokonane przez Okręgowy Sąd ustalenie, że skarżąca pracowała przed wojną jedynie do 1936 r. jest sprzeczne z zebranym materiałem. Wpisy Ubezpieczalni Społecznej i pracodawców w książeczce ubezpieczeniowej świadczą bowiem o tym, że skarżąca była zatrudniona również po 1936 r. i że pracowała także podczas okupacji. Trybunał nie miał zatem podstaw do uznania, że Okręgowy Sąd nie dopuścił się naruszenia istotnych przepisów postępowania, i do zmiany wyroku na podstawie wadliwie przez Sąd Okręgowy ustalonego stanu faktycznego, zwłaszcza gdy organ rentowy wnosił w skardze rewizyjnej tylko o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Okręgowemu Sądowi do ponownego rozpoznania. Wobec ustalenia przez komisje lekarskie, że skarżąca stała się w związku z utratą jednego oka inwalidą III grupy w 1942 r., prawidłowe ustalenie przez Sąd I instancji okresu zatrudnienia skarżącej w czasie poprzedzającym tę datę miało - ze względu na przepis art. 34 dekretu o p.z.e. - istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy uprawnień skarżącej do renty inwalidzkiej.Trybunał Ubezpieczeń Społecznych powinien był zatem na podstawie art. 355 pr. o s.u.s. wyrok Okręgowego Sądu uchylić i przekazać sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania w celu dokonania prawidłowych ustaleń na podstawie wymaganej przepisem art. 225 § 1 pr. o s.u.s. wszechstronnej analizy całokształtu zebranego materiału.Natomiast wyrażony w rewizji nadzwyczajnej pogląd, że wniosek rewizyjny o zmianę zaskarżonego wyroku jest dalej idący niż wniosek o uchylenie wyroku, w związku z czym sąd rewizyjny nie może zmienić wyroku, jeżeli wniosek rewizyjny domagał się tylko jego uchylenia - jest nieuzasadniony. Zarówno bowiem w jednym, jak i drugim wypadku wniosek rewizyjny zwalcza zaskarżone orzeczenie, natomiast to, czy w danym wypadku zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, czy też zmianie - określają przepisy art. 354 § 1 i 355 pr. o s.u.s., które sąd rewizyjny powinien stosować.Uchylenie zaskarżonego wyroku w wypadku, gdy spełnione zostały niewątpliwie warunki przewidziane w przepisie art. 354 § 1 pr. o s.u.s., byłoby sprzeczne z dyspozycją tego przepisu. Natomiast słuszne jest zastrzeżenie rewizji nadzwyczajnej, że Trybunał może zmienić wyrok tylko w tych wypadkach, gdy nie ulega wątpliwości, że Okręgowy Sąd istotnie zebrał cały materiał dowodowy konieczny do ustalenia stanu faktycznego i że po wszechstronnej analizie tego materiału dokonał prawidłowych ustaleń stanu faktycznego. Orzeczenie bowiem kończące postępowanie w sprawie (a takim orzeczeniem jest wyrok Trybunału zmieniający wyrok Okręgowego Sądu) może być - zgodnie z przepisami pr. o s.u.s. - wydane tylko wówczas, gdy sprawa dojrzała już do ostatecznego rozstrzygnięcia. Natomiast przedwczesne wydanie przez Sąd rewizyjny orzeczenia kończącego postępowanie byłoby nieuzasadnione, zwłaszcza w sprawach o rentę z ubezpieczenia społecznego, w których osoby ubiegające się o rentę są przeważnie chore albo znajdują się w podeszłym wieku i mają zwykle dość znaczne trudności w zebraniu materiału dowodowego wykazującego ich prawa.Wobec tego że w niniejszej sprawie Okręgowy Sąd nie zanalizował całokształtu zebranego materiału, a ustalenia tego Sądu są wyraźnie wadliwe, Trybunał nie miał podstaw do uznania, że zostały spełnione warunki z art. 354 § 1 pr. o s.u.s., uzasadniające wydanie przez Sąd rewizyjny orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie.W związku z wywodami pełnomocnika organu rentowego podkreślić należy, że przepis art. 350 § 2 pr. o s.u.s. przewidujący, że "Trybunał Ubezpieczeń Społecznych rozpoznaje skargę w granicach wniosków rewizyjnych, bierze jednak z urzędu pod uwagę, czy wyrok lub jego część zaskarżona nie zapadły z naruszeniem prawa materialnego lub z naruszeniem istotnych przepisów postępowania", nie oznacza, że Trybunał może rozpoznać sprawę na niekorzyść strony odwołującej się, jeżeli druga strona środka odwoławczego, nie wniosła (zakaz reformationis in peius), gdyż - jak to niejednokrotnie Sąd Najwyższy wyjaśnił omawiając analogiczny, chociaż nie identyczny przepis art. 380 § 1 k.p.c. (np. w sprawie C 1166/51 - ZO 2/52/57 i PiP 2/52/327) - wyrok w stosunku do strony, która rewizji (skargi rewizyjnej) nie wniosła, staje się prawomocny z chwilą upływu terminu do jej wniesienia.Strona ta może jednak wnieść podanie o założenie nadzwyczajnej rewizji w trybie przewidzianym w art. 396 i nast. k.p.c. (376 i nast. pr. o s.u.s.).Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 378 i 3781 pr. o s.u.s. oraz art. 398 k.p.c. orzekł jak w sentencji.