IV CO 13/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Tyszka. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), W Formański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa G. przeciwko Felicji G. o rozwód, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Jaki wpis albo jakie wpisy pobiera się od rewizji od wyroku orzekającego rozwód i jednocześnie zasądzającego alimenty na rzecz małoletnich dzieci stron w przypadku zaskarżenia wyroku »tylko w części« dotyczącej orzeczenia w przedmiocie alimentów?"udzielił następującej odpowiedzi:"W sprawie o rozwód, w której wyrok uwzględniający powództwo strona zaskarża »tylko w części« dotyczącej rozstrzygnięcia o obowiązkach stron w stosunku do ich małoletnich dzieci, wpis od rewizji wynosi kwotę ustalonego w wyroku wpisu ostatecznego".Uzasadnienie faktyczneUchwałą składa siedmiu sędziów z dnia 5.I.1953 r. C 688/51 (OSN 1954 r., poz. 26) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w razie uwzględnienia zarzutów rewizji dotyczących zamieszczonego w wyroku rozwodowym rozstrzygnięcia o alimentach dla małoletniego dziecka sąd rewizyjny uchyla wyrok w całości. Nie zachodzi natomiast taka konieczność w razie uwzględnienia jedynie zarzutów co do rozstrzygnięcia o alimentach na rzecz małżonka.W uzasadnieniu przytoczonej zasady co do uchylenia wyroku rozwodowego w całości w wymienionym wypadku Sąd Najwyższy nadmienił, że jeśli chodzi o alimenty na rzecz dzieci, to decydujące znaczenie ma art. 32 kodeksu rodzinnego. Z mocy tego przepisu rozwód nie może być orzeczony bez rozstrzygnięcia o prawach i obowiązkach obojga małżonków względem osób i majątku ich małoletnich dzieci, do zakresu zaś tych praw i obowiązków należą niewątpliwie alimenty. Art. 32 kodeksu rodzinnego podkreśla zatem w sposób szczególnie silny związek pomiędzy sprawą o rozwiązanie małżeństwa, a uregulowaniem kosztów utrzymania i wychowania dzieci po orzeczeniu rozwodu. Wyrok orzekający rozwód stanowić ma w świetle art. 32 kodeksu rodzinnego orzeczenie regulujące całokształt stosunków danej rodziny, którą małżonkowie przez swój związek założyli (art. 14 kodeksu rodzinnego). Orzeczenie takie byłoby niepełne, gdyby nie regulowało praw i obowiązków małżonków, których małżeństwo ulega rozwiązaniu, względem małoletnich dzieci. Dlatego też w świetle imperatywnego postanowienia art. 32 kodeksu rodzinnego, jeżeli są małoletnie dzieci, wyrok orzekający rozwód musi orzekać zarazem o prawach i obowiązkach rodziców względem dzieci, przy czym orzeczenie sądu stanowi jednolitą całość. Wyrok taki może uprawomocnić się tylko w całości. W wypadku zatem, gdy sąd rewizyjny uznaje słuszność zarzutów rewizji w części dotyczącej orzeczenia o obowiązkach małżonka względem dzieci, a brak jest podstaw do zmiany wyroku w tej części - zaskarżony wyrok podlega uchyleniu w całości.Realizacją myśli przewodniej zawartej w art. 32 kodeksu rodzinnego jest w dziedzinie procesu, jak to Sąd Najwyższy podkreślił w uzasadnieniu powyższej uchwały, art. 437 k.p.c. Przepis ten podkreśla w sposób szczególnie silny związek między sprawą rozwodu a uregulowaniem kwestii utrzymania i wychowania dzieci po rozwiązaniu małżeństwa. Wniosek taki jest uzasadniony tym bardziej, gdy weźmie się pod uwagę, że sąd ma obowiązek rozstrzygać o alimentowaniu dziecka z urzędu, czyli niezależnie od wniosków stron w procesie, w którym orzeka rozwód. Jeśli bowiem nawet którykolwiek z małżonków zgłasza w procesie rozwodowym wnioski dotyczące spraw wymienionych w art. 437 k.p.c., to nie są to "roszczenia", których strona w procesie dochodzi, lecz jedynie sugestie pod adresem sądu, który w tym zakresie musi rozstrzygać z urzędu w razie orzeczenia rozwodu.Uchwalona przez skład siedmiu sędziów powyższa zasada prawna dotyczy wprawdzie bezpośrednio alimentów na rzecz dziecka, niemniej jednak z identycznych motywów ma ona zastosowanie we wszystkich w ogóle wypadkach zaskarżenia tej części wyroku rozwodowego, która orzeka o jakimś zagadnieniu przewidzianym w art. 437 k.p.c.Z powyższych względów Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 11.V.1954 r. 1 CZ 104/54 (NP 4/55/110) trafnie stwierdził, że w sprawie o rozwód, gdy strona zaskarża wyrok "tylko w części" dotyczącej rozstrzygnięcia o uprawnieniach i obowiązkach stron w stosunku do ich małoletnich dzieci, co w świetle wymienionej na wstępie zasady prawnej i wyżej przytoczonych wyjaśnień jest równoznaczne z zaskarżeniem całego wyroku, wpis od rewizji wynosi kwotę ustalonego w wyroku wpisu ostatecznego.Sądowi Wojewódzkiemu, jak wynika z wyjaśnień dotyczących przedstawienia Sądowi Najwyższemu sformułowanego na wstępie zagadnienia prawnego, nasunęło się jednakże pytanie, czy powyższe stwierdzenie co do wpisu od rewizji w sprawie o rozwód w razie zaskarżenia rozstrzygnięcia o alimentach na rzecz małoletnich dzieci jest również usprawiedliwione po znowelizowaniu ustawą z dnia 16.XI.1960 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 298) przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, których art. 41 w brzmieniu ustalonym wymienioną ustawą pod pkt 3 przewiduje pobieranie wpisu "od wniosku o należności alimentacyjne, zgłoszonego w sprawie o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód".Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Artykuł 41 pkt 3 przepisu o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie może dotyczyć alimentów na rzecz małoletnich dzieci już choćby z tego względu, że sąd w wyroku rozwodowym, jak wyżej wskazano, orzeka nie na wniosek (żądanie) strony, lecz z urzędu.Odmiennie natomiast, jak zaznaczył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej na wstępie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 5.I.1953 r., przedstawia się sprawa, gdy idzie o rozstrzygnięcie w wyroku rozwodowym o alimentach na rzecz jednego z małżonków. Z mocy art. 34 kodeksu rodzinnego sąd w sprawie rozwodowej orzeka o obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków na rzecz drugiego tylko na żądanie uprawnionego małżonka. Orzeczenie zasądzające alimenty na rzecz małżonka nie stanowi więc koniecznej części wyroku rozwodowego. Wynika stąd również, że orzeczenia o rozwodzie i o alimentach na rzecz małżonka prawo materialne nie traktuje jako rozstrzygnięcia o jednolitym stosunku. Żądanie zasądzenia alimentów na rzecz małżonka nie jest postępowaniem w sprawach małżeńskich (art. 416 k.p.c.) i nie mogłoby być - bez szczególnego przepisu ustawy - podnoszone w procesie rozwodowym. Właściwy sens art. 34 kodeksu rodzinnego i art. 436 k.p.c. polega na tym, że nie chodzi o powiązanie żądania rozwodu i zasądzenia alimentów pod względem materialnym i procesowym, lecz o dopuszczenie wyjątkowo - ze względów celowości - w procesie rozwodowym roszczenia o alimenty na rzecz małżonka. Nic nie przemawia natomiast za tym, aby pod innym względem żądanie zasądzenia alimentów od małżonka miało być traktowane inaczej niż zwykłe roszczenie procesowe.W świetle uchwalonej przez Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów w dniu 26 września 1952 r. (C 475/51 - OSN 1954 r., poz. 25) zasady prawnej, że do dochodzenia przez małżonka pozwanego w trybie art. 436 § 1 k.p.c. roszczeń alimentacyjnych w sprawie o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód konieczne jest zgłoszenie żądania w tym przedmiocie w pozwie wzajemnym, kwestia usprawiedliwionego z wyżej przytoczonych przyczyn pobrania wpisu od powyższych roszczeń znajdowała wystarczające unormowanie w obowiązującej - do czasu ostatniej nowelizacji przepisów o kosztach sądowych w sprawie cywilnej - treści art. 41, przewidującego pobranie wpisu stosunkowego od pozwu i od pozwu wzajemnego. Jednakże to unormowanie okazało się niewystarczające, gdy od powyższej zasady prawnej Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby Cywilnej z dnia 27 lutego 1957 r. odstąpił i powziął uchwałę (1 CO 45/56, OSN 1959 r., poz. 31), że roszczeń o alimenty od współmałżonka w sprawach o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód (art. 436 k.p.c.) dochodzi się "w formie wniosku". Treść tej uchwały tłumaczy znowelizowanie ustawą z dnia 16.XI.1960 r. art. 41 przepisu o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przez wprowadzenie doń postanowienia (pkt 3 tego artykułu w brzmieniu ustalonym wymienioną ustawą), że cały wpis stosunkowy pobiera się od wniosku o należności alimentacyjne zgłoszonego w sprawie o upoważnienie małżeństwa lub o rozwód. Chodzi tu zatem o wpis od roszczenia o zasądzenie alimentów na rzecz małżonka. Wskazane unormowanie wpisu od zgłoszenia powyższego roszczenia zostało podyktowane potrzebą zharmonizowania treści art. 41 przepisu o kosztach sądowych z powołaną wyżej uchwałą Sądu Najwyższego w składzie Całej Izby Cywilnej co do formy, w jakiej dochodzi się tego roszczenia w sprawie o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód.Z przytoczonych zasad, na przedstawione pytanie należało udzielić odpowiedzi sformułowanej na wstępie.