IV CR 122/88

SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna, po rozpoznaniu w dniu 16 maja 1988 r. sprawy z powództwa Jerzego M. przy udziale interwenienta ubocznego Stowarzyszenia Autorów (…) w W. przeciwko Skarbowi Państwa (…) Park Narodowy w Z. o ochronę autorskich dóbr osobistych na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w N.S. z dnia 1 lipca 1987 r. sygn. akt I C 46/87 zmienia zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt I) w ten sposób, że zobowiązuje pozwany Skarb Państwa (…) Park Narodowy do opublikowania wymienionego w tym pkt I oświadczenia tylko w miesięczniku "Architektura"; zmienia tenże wyrok w pkt II w ten sposób, że oddala powództwo w zakresie żądania zasądzenia na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża kwotę 50 000 zł; poza tym rewizję oddala.Uzasadnienie faktycznePowód jest współautorem projektu architektonicznego Muzeum Przyrodniczego (…) Parku Narodowego pt. "Ośrodek Naukowo­Badawczy PTN" w Z. Realizacja projektu została ukończona w 1979 r. pod nadzorem zespołu autorskiego. Koncepcja autorska sprowadza się do uzyskania przestrzenności pomieszczeń wewnętrznych i organicznego ich zespolenia z pejzażem zakopiańskim.Według projektu tafle okienne miały być wykonane ze szkła antisolowego, co zabezpieczałoby żywotność (kolorystykę) okazów wystawowych, jednakże z uwagi na trudności w jego uzyskaniu, autorzy projektu wyrazili zgodę na zastosowanie takiego szkła tylko od strony południowej i zachodniej, gdzie jest największe nasłonecznienie, a wykonawca zachowują wymiary okienne zgodnie z projektem, założył jednak szkło zwykłe o grubości 6 mm. Intencją autorów odnośnie wnętrza obiektu było zapewnienie jednolitości materiałowo­przestrzennej sali głównej i antresoli wzajemnie przenikających się ze środowiskiem zewnętrznym, za co autorzy otrzymali nagrodę Ministerstwa Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych.Przy realizacji "scenariusza i projektu ekspozycji Muzeum Przyrodniczego (…) opracowanego przez zespół autorów J.S. i St.D. na zlecenie (…), wprowadzono zmiany w projekcie architektonicznym współautorstwa powoda, polegające na zabudowaniu antresoli i zasłonięciu okien drewnianymi przesłonami.Powód, twierdząc że zmiany te naruszają jego autorskie dobra osobiste domagał się przywrócenia wnętrza gmachu Muzeum do stanu pierwotnego, zobowiązania pozwanego do opublikowania w Życiu Warszawy, Gazecie Krakowskiej i miesięczniku "Architektura" przeproszenia powoda za dokonane naruszenie i zasądzenia na rzecz PCK nawiązki w kwocie 50 000 zł.Sąd Wojewódzki na podstawie opinii biegłych architektów ustalił że wprowadzone zmiany w projekcie architektonicznym powoda przekreślają ideę artystyczną tego projektu. Koszt realizacji "scenariusza i projektu ekspozycji Muzeum" wyniósł 2 882 590 zł, a koszt przywrócenia stanu poprzedniego wyniósłby 3 179 662 zł.Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Wojewódzki uznał, że projekt architektoniczny współautorstwa powoda jest utworem w rozumieniu art. 1 Prawa autorskiego i stanowi przedmiot ochrony, oraz że strona pozwana naruszyła autorskie dobra osobiste powoda, wprowadzając w tym projekcie zmiany zniekształcające i zmniejszające jego wartość.Oceniając zasadność dochodzonych roszczeń z punktu widzenia ich adekwatności do usunięcia skutków dokonanego naruszenia uznał za wystarczające dokonanie ogłoszenia w Życiu Warszawy, Gazecie Krakowskiej i miesięczniku "Architektura", a żądanie przywrócenia stanu poprzedniego oddalił jako nieuzasadnione. Za zasadne uznał też żądanie nawiązki na rzecz PCK.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek tej rewizji Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut naruszenia przepisów Prawa autorskiego nie może odnieść skutku.Stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że przedmiotowy projekt architektoniczny jest utworem w rozumieniu art. 1 Prawa autorskiego uznać należy za prawidłowe. Wynika to bowiem z opinii biegłego właściwej specjalności, której uzasadnienie nie budzi żadnych zastrzeżeń. W konsekwencji stanowi on przedmiot ochrony Prawa autorskiego niezależnie od swego charakteru. Nieistotny jest zatem zarzut nieustalenia przez Sąd Wojewódzki, czy zaprojektowano "Ośrodek Naukowo­Badawczy" (…) czy "Muzeum Przyrodnicze" (…).Brak również podstaw do wniosku, że sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona. W świetle przepisów Prawa autorskiego twórcy przysługuje ochrona autorskich dóbr osobistych bez względu na to, czy utwór spełnia warunki przydatności dla użytkownika. Ustalona podstawa faktyczna rozstrzygnięcia wypełnia hipotezy mających w sprawie zastosowanie przepisów Prawa materialnego i dlatego zbędne było ustalanie przydatności zaprojektowanego szkła "antisol" dla Muzeum przyrodniczego. Nie naruszył zatem Sąd Wojewódzki przepisu art. 227 kpc, odmawiając dopuszczenia dowodu z opinii biegłych dla wyjaśnienia tych okoliczności.W świetle przepisu art. 52 Prawa autorskiego skarżący nie może też skutecznie podważać trafności oceny Sądu Wojewódzkiego, że naruszone zostały autorskie dobra osobiste powoda. W jego utworze bowiem, jak to trafnie przyjął Sąd Wojewódzki, wprowadzono realizację "Scenariusza i projektu ekspozycji Muzeum Przyrodniczego (…)", które pomniejszają wartość utworu. Konieczność wprowadzenia przez stronę pozwaną tych zmian dla potrzeb Muzeum Przyrodniczego jest dla oceny zasadności dochodzonego roszczenia obojętna, gdyż nie ma wpływu na jego powstanie.Nie dopuścił się też Sąd Wojewódzki naruszenia przepisu art. 5 kc.Zdaniem skarżącego żądanie powoda nie powinno korzystać z ochrony, dlatego że "jego dzieło było i jest sprzeczne z żywotnym interesem Muzeum Przyrodniczego (…). Skarżący pomija jednakże, że stosowanie art. 5 kc nie może prowadzić do uchylenia w praktyce przepisu obowiązującego prawa. Tak sformułowany zarzut w istocie prowadzi do przekreślenia przysługujących twórcy praw podmiotowych wynikających z przepisów Prawa autorskiego i do pozbawienia przepisów tego prawa mocy normatywnej. Wprawdzie żądanie powoda tak, jak każde inne prawo, podlega ocenie pod kątem jego zgodności z zasadami współżycia społecznego. Zasady te bowiem uzupełniając porządek prawny, wynikający z norm prawa, jednakże brak podstaw do przyjęcia, by w okolicznościach sprawy, wystąpienie przez powoda z żądaniem ochrony autorskich dóbr osobistych stanowiło nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 kc.Za naruszające art. 448 kc uznać należy natomiast zobowiązanie strony pozwanej do uiszczenia 50 000 zł na rzecz PCK. Materiał sprawy nie daje bowiem podstaw do wniosku, że dokonane przez stronę pozwaną naruszenie dóbr osobistych powoda miało charakter umyślny. Umyślność bowiem jest wyłączona w sytuacji, gdy sprawca jest przeświadczony, że swoim działaniem niczyich dóbr osobistych nie narusza, albo że działanie to nie jest bezprawne, a taka sytuacja zachodzi w przedmiotowej sprawie.Niezależnie od zarzutów rewizyjnych, Sąd Najwyższy wziął z urzędu pod rozwagę naruszenie przepisu art. 53 § 1 Prawa autorskiego. Stosownie do tego przepisu twórca, którego autorskie dobra osobiste zostały naruszone, może żądać zaniechania tego naruszenia, usunięcia jego skutków oraz publicznego odwołania lub innego publicznego oświadczenia albo ogłoszenia wyroku w czasopismach.Przy ocenie środków służących usunięciu skutków dokonanego naruszenia winny decydować kryteria obiektywne. Muszą to być w szczególności środki celowe i adekwatne do każdego przypadku. W niewadliwie ustalonych okolicznościach sprawy nakazanie ogłoszenia przeproszenia w Życiu Warszawy, Gazecie Krakowskiej i miesięczniku "Architektura", a więc podanie go do wiadomości niemal całego społeczeństwa, nie może być uznane za konieczne do zniwelowania skutków naruszenia autorskiego dobra osobistego powoda. Przy syntetycznej ocenie zebranego materiału za adekwatny i celowy środek potrzebny do usunięcia skutków tego naruszenia należało uznać złożenie przez stronę pozwaną publicznego oświadczenia tylko w miesięczniku "Architektura". Można bowiem przyjąć domniemanie, że takie oświadczenie dotrze do osób, które wiedziały o naruszeniu dóbr osobistych powoda.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 i 387 kpc orzekł jak w sentencji.