IV CR 128/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: T. Bukowski, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Eugenii i Mirosława C. przeciwko Marii i Alojzemu małż. o eksmisję na skutek rewizji Prokuratury Wojewódzkiej w (...) od wyroku Sądu Rejonowego w (...) z dnia (...).zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że nakazał eksmisję Alojzego C. z lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. (...) w (...); w pozostałej części powództwo i rewizję oddalił; zniósł między stronami koszty procesu.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 21.II.1979 r. Sąd Rejonowy, rozpoznając sprawę ponownie po uchyleniu poprzedniego wyroku przez Sąd Najwyższy w trybie rewizji nadzwyczajnej, orzekł eksmisję Alojzego i Marii małż. C. wraz z innymi osobami prawa ich reprezentującymi i z rzeczami z lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. (...) w(...).Sąd Rejonowy ustalił, że pozwany zajmujący sporny lokal na podstawie przydziału administracyjnego od szeregu lat rażąco, stale i uporczywie zakłóca spokój domowy mieszkańców, permanentnie nadużywa alkoholu, urządza głośne awantury w nocy w mieszkaniu i na klatce schodowej z użyciem wulgarnych słów i przekleństw, kilkakrotnie zanieczyścił windę, dobijał się w nocy do drzwi sąsiadów, ubliżał sąsiadom i okradł ich. Nawet w czasie trwania obecnego procesu pozwany - po krótkim okresie poprawy - urządzał nadal głośne awantury, a rozmowy przeprowadzone z nim, na skutek interwencji lokatorów, przez dzielnicowego MO nie odniosły żadnego rezultatu. W tych okolicznościach Sąd Rejonowy przyjął, że istnieją pełne przesłanki do orzeczenia eksmisji pozwanego na podstawie art. 37 ust. 3 pr. lokalowego. Powodowie nie podnoszą żadnych zarzutów w stosunku do żony pozwanego, która sama wraz z dziećmi jest często ofiarą pijackich awantur męża, jednakże zdaniem Sądu Rejonowego dopóki pozwani są małżeństwem nie rozwiedzionym, nie jest dopuszczalne orzeczenie eksmisji w stosunku do jednego tylko małżonka.Od powyższego wyroku wniósł rewizję Prokurator Wojewódzki, podnosząc, że żądanie eksmisji było skierowane przez powodów wyłącznie przeciwko Alojzemu C., że powodowie nie tylko nie stawiali jego żonie żadnych zarzutów, ale podkreślili, że starała się ona w miarę możliwości łagodzić skutki nagannego zachowania męża, że w rodzinie jest troje małoletnich dzieci w wieku od 6 do 9 lat i że orzeczenie eksmisji narusza w tych warunkach art. 5 k.c.Przy rozpoznawaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości prawne, przedstawione w następującym pytaniu: "Jaki stosunek wzajemny zachodzi między przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulującymi stosunki majątkowe między małżonkami, a przepisem art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - prawo lokalowe (Dz. U. Nr 14, poz. 84)?".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy postanowił z mocy art. 391 § 1 k.p.c. przejąć sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Pytanie prawne Sądu Wojewódzkiego zostało postawione w sposób ogólny, jednakże z jego uzasadnienia łącznie ze stanem faktycznym sprawy wynika, iż wątpliwości Sądu Wojewódzkiego sprowadzają się do kwestii, czy w obowiązującym stanie prawnym dopuszczalne jest żądanie i orzeczenie eksmisji z lokalu mieszkalnego jednego tylko małżonka przy utrzymaniu stosunku najmu względem drugiego małżonka.Na wstępie należy zauważyć, że sytuacje, gdy powód żąda eksmisji jednego tylko małżonka, zachodzą raczej wyjątkowo. Z reguły bowiem, jeżeli żądanie eksmisji oparte jest na przesłankach wymienionych w art. 685 k.c. lub art. 37 ust. 3 pr. lokalowego, zarzuty niewłaściwego zachowania i naruszania porządku domowego odnoszą się do obojga małżonków lub rzutują na postawę obojga z nich. Tym bardziej odnosi się to do wypadków, gdy żądanie eksmisji oparte jest na niepłaceniu czynszu (art. 687 k.c.). Nie można jednak wykluczyć sytuacji szczególnych, gdy wynajmujący jest zainteresowany w eksmisji jednego tylko małżonka, np. gdy wynajmującymi są rodzice jednego z małżonków, którzy pragną opróżnienia lokalu tylko przez nagannie zachowującego się współmałżonka swego syna lub córki lub gdy najemcy sąsiednich lokali dążą do usunięcia tylko jednego małżonka naruszającego spokój domowy przy pozostawieniu w lokalu drugiego z nich, w stosunku do którego nie zgłaszają żadnych zarzutów.Przykładem takiej sytuacji jest sprawa obecna, w której powodowie będący najemcami sąsiednich lokali zażądali eksmisji pozwanego Alojzego C. na podstawie art. 37 ust. 3 pr. lokalowego, nie podnosząc żadnych zarzutów w stosunku do Marii C. Na pytanie, czy żądanie takie jest dopuszczalne i może być uwzględnione przez sąd, należy w zasadzie odpowiedzieć twierdząco.Zgodnie z art. 9 ust. 3 pr. lokalowego małżonkowie zajmujący wspólnie jeden lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu. Ten szczególny status współmałżonków nie jest uzależniony ani od rodzaju łączącego ich ustroju majątkowego, a więc może mieć miejsce zarówno w systemie wspólności, jak i rozdzielności majątkowej, ani od daty przydziału lokalu (a więc zachodzi również w razie dokonania przydziału przed zawarciem małżeństwa), ani od tego, czy lokal został przydzielony jednemu czy też obojgu małżonkom. Jedyną konieczną przesłanką powyższego przepisu jest wspólne zajmowanie lokalu. Ustawodawca oderwał w ten sposób przepisy o najmie lokali mieszkalnych od przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o stosunkach majątkowych między małżonkami i nadał współmałżonkowi szczególne uprawnienia, idące dalej, niż by to wynikało z przepisów prawa rodzinnego. Współmałżonek nie jest nigdy domownikiem swego małżonka, lecz równorzędnym samodzielnym najemcą, niezależnie od stosunków majątkowych łączących go z drugim małżonkiem.W ten sposób w sytuacji gdy lokal mieszkalny jest zajmowany przez małżonków, nawiązują się dwa odrębne stosunki najmu pomiędzy wynajmującym a każdym z małżonków. Wygaśnięcie stosunku najmu z jednym z małżonków nie rzutuje na istnienie i trwanie stosunku najmu z drugim małżonkiem. Normując zagadnienie w ten sposób, ustawodawca kierował się zarówno względem na interes drugiego małżonka, który po zawarciu małżeństwa często rezygnuje z dotychczasowego mieszkania w celu połączenia się ze współmałżonkiem i któremu trzeba zapewnić równorzędną pozycję w stosunku do przedmiotu najmu, jak i względem na dobro rodziny jako całości. Po utworzeniu bowiem przez zawarcie małżeństwa wspólnej komórki rodzinnej lokal mieszkalny powinien służyć nie jednemu małżonkowi, choćby przydział nastąpił na jego rzecz, lecz całej rodzinie.W tym stanie rzeczy, skoro istnieją dwa stosunki najmu, nie ma przeszkód formalnoprawnych, aby wynajmujący (lub najemca innego lokalu w warunkach przewidzianych w art. 37 ust. 3 pr. lokalowego) wytoczył powództwo o rozwiązanie stosunku najmu tylko z jednym najemcą i o nakazanie mu opróżnienia lokalu.Powyższemu rozumowaniu można jednak przeciwstawić pogląd, że gdy współnajemcami są małżonkowie, zasady odnoszące się do praw i obowiązków małżonków, wynikające zwłaszcza z art. 23 k.r.o., sprzeciwiają się orzeczeniu eksmisji jednego tylko małżonka, a więc doprowadzeniu w ten sposób do faktycznej separacji małżonków mimo istnienia węzła małżeńskiego. Pogląd taki jednak nie byłby trafny.Należy przede wszystkim zwrócić uwagę na to, że orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszcza - aczkolwiek wyjątkowo i gdy nie sprzeciwia się temu dobro rodziny - żądanie eksmisji jednego małżonka przez drugiego, jeżeli jego naganne zachowanie jest szczególnie rażące i uporczywe. W takiej bowiem sytuacji małżonek ten nie spełnia swoich wynikających z art. 23 k.r.o. obowiązków pomocy i współdziałania dla dobra rodziny założonej przez małżeństwo. Odpadają wówczas względy rodzinno-społeczne sprzeciwiające się żądaniu eksmisji ze strony małżonka-współnajemcy (por. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 6.IV.1970 r. III CZP 61/69, OSNCP, poz. 118).Skoro więc dopuszczalne jest w szczególnych sytuacjach żądanie eksmisji małżonka przez drugiego małżonka w czasie trwania małżeństwa, nie można również dopatrzeć się sprzeczności z istotą małżeństwa i rodziny w żądaniu takim skierowanym przeciwko jednemu małżonkowi przez wynajmującego lub najemcę innego lokalu. Przeciwnie stanowisko, wychodzące z założeń ochrony małżeństwa i rodziny, w rzeczywistości przekształciłoby się w narzędzie skierowane przeciwko rodzinie. Sprawa niniejsza jest tego dobitnym przykładem, gdyż prowadzi do orzeczenia eksmisji żony i trojga małoletnich dzieci, chociaż naganne zachowanie zachodzi tylko po stronie męża i chociaż - gdyby żona wystąpiła w tej sytuacji o eksmisję męża - żądanie jej w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego zasługiwałoby na uwzględnienie.Z tych wszystkich względów należy uznać, że dopuszczalne jest żądanie eksmisji z lokalu mieszkalnego przez wynajmującego lub najemcę innego lokalu jednego tylko małżonka, jeżeli wyłącznie po jego stronie zachodzą przesłanki przewidziane w art. 685 k.c. lub art. 37 ust. 3 pr. lokalowego.W sprawie niniejszej sytuacja uległa zresztą już po wydaniu wyroku przez Sąd I instancji zmianie o tyle, że prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w (...)z dnia (...) małżeństwo Alojzego i Marii C. zostało rozwiedzione. Nie istnieją więc obecnie żadne przeszkody do orzeczenia eksmisji tylko Alojzego C. przy utrzymaniu stosunku najmu względem rozwiedzionej żony Marii C.Sąd Wojewódzki podniósł w uzasadnieniu swego pytania jeszcze jedną wątpliwość, a mianowicie czy w sprawie nie zachodzi związanie wskazaniami prawnymi przewidziane przez art. 389 k.p.c., albowiem Sąd Najwyższy, uchylający na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL poprzedni wyrok Sądu Rejonowego, wskazał na konieczność wezwania z urzędu do udziału w sprawie żony pozwanego. Jak wynika jednak z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego, Sąd ten wskazał tylko na wadliwość orzeczenia eksmisji w stosunku do żony pozwanego, którą Sąd Rejonowy potraktował - wbrew treści art. 9 ust. 3 pr. lokalowego - jako osobę reprezentowaną przez męża i orzekł jej eksmisję bez jej udziału w procesie. Powyższe wskazania Sądu Najwyższego nie przesądzały o tym, czy eksmisją musi być również objęta żona pozwanego.W tych warunkach Sąd Najwyższy uznał, że rewizja Prokuratora jest częściowo uzasadniona i że zachodzą przesłanki do orzeczenia co do istoty sprawy (art. 390 § 1 k.p.c.) przez ograniczenie eksmisji tylko do pozwanego Alojzego C. i oddalenie powództwa w pozostałej części.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.