IV CR 282/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski.Sędziowie SN: T. Bukowski, T. Bielecki (spr.).Protokolant: B. Woropaj.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 1983 r. na rozprawie sprawy z wniosku Gabrieli K., Elżbiety K. i Mieczysława K. z udziałem Anny K. o zniesienie współwłasności i dział spadku, na skutek rewizji Gabrieli K. na postanowienie Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 18 października 1982 r. postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Ł. oraz orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy: Gabriela i Mieczysław K. oraz Elżbieta K. z udziałem Anny K., byłej żony Mieczysława s. Wacława K., wnosili o zniesienie współwłasności nieruchomości i rzeczy ruchomych między nimi i Anną K., jako byłą żoną spadkodawcy Mieczysława K. oraz o dział spadku po nim.W uzasadnieniu wniosku przytoczyli, że przedmiotem współwłasności jest samodzielny lokal mieszkalny nr 53, położony w Ł., przy ul. R., dwie działki letniskowe, położone w miejscowości K., wpłata na samochód osobowy oraz szereg ruchomości. Spadek zaś po ojcu Mieczysławie K. stanowi udział w wyżej wskazanych rzeczach oraz ruchomości szczegółowo określone w załączonym do wniosku spisie.Uczestniczka postępowania A.K. domagała się oddalenia wniosku.Zarzuciła, że nie jest spadkobierczynią M.K. a nadto prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 8.5.1981 r. został dokonany podział majątku wspólnego między nią i jej b. mężem M.K., w związku z czym niedopuszczalne jest zniesienie współwłasności rzeczy wskazanych we wniosku.Zaskarżonym postanowieniem Sąd Rejonowy w Ł. oddalił wniosek.Według ustaleń tego Sądu spadkobiercami M.K. są jego dzieci po 1/3 części każde - z wnioskodawców w sprawie.Spadkodawca od dnia 19.10.1972 r. pozostawał z uczestniczką postępowania Anną K. w związku małżeńskim.Małżeństwo to rozwiązane zostało przez rozwód prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 28.11.1979 r.Postanowieniem z dnia 8.05.1981 r. Sąd Rejonowy w Ł. dokonał podziału majątku wspólnego byłych małżonków M. i A.K. Postanowieniem tym A.K. przyznał na wyłączną własność kryształy (wartości 2.000 zł), a M.K. telewizor (również wartości w szacunku 2.000 zł).Sąd Rejonowy ustalił dalej, że w czasie trwania małżeństwa aktem notarialnym z 1976 r. b. małżonkowie M. i A.K. nabyli od Skarbu Państwa na własność samodzielny lokal mieszkalny nr 53, składający się z 3 pokoi, kuchni, łazienki i korytarza o pow. 57,6 m2, położony w domu wielomieszkaniowym w Ł. przy ul. R. oraz współwłasność 19/1000 tego budynku i innych urządzeń, które nie służą do wyłącznego użytku właścicieli poszczególnych lokali, jak też (w tej samej części), wieczyste użytkowanie placu, na którym wzniesiony jest wspomniany budynek.Nabyte mieszkanie zostało ujawnione w księdze wieczystej, jako majątek dorobkowy. Anna K. figuruje też jako właścicielka 2 działek letniskowych o łącznej powierzchni 26 arów, położonych w W. W mieszkaniu nr 53 przy ul. R., w którym spadkodawca mieszkał do śmierci - po otwarciu spadku komornik sądowy zabezpieczył szereg nieruchomości, w trybie zabezpieczenia spadku, zabezpieczył też kwotę 8.000 zł, stanowiącą udział spadkodawcy jako członka Spółdzielni Rzemieślniczej Wielobranżowej "R." w Ł.Sąd Rejonowy dokonał następującej oceny prawnej ustalonego wyżej stanu faktycznego:Spadkobiercami M.K. są wyłącznie jego dzieci - wnioskodawcy w sprawie. Nie ma między nimi sporu co do składu masy spadkowej i sposobu podziału. Zniesienie współwłasności lokalu mieszkalnego i działek letniskowych nie może być dokonane, gdyż zapadło już prawomocne orzeczenie o podział majątku wspólnego. Po zapadnięciu takiego orzeczenia nie można dochodzić roszczeń z tego tytułu, choćby nawet nie były one zgłoszone w postępowaniu o podział (art. 56 k.r.o. w zw. z art. 688 i 618 § 3 k.p.c.Z tej przyczyny - zdaniem Sądu Rejonowego - stało się bezprzedmiotowe badanie, czy rzeczy wskazane przez wnioskodawców, jako należące do majątku wspólnego b. małżonków M. i A.K., stanowiły w rzeczywistości przedmiot z tego majątku.Udział członkowski M.K. w Spółdzielni może być natomiast podjęty przez spadkobierców na podstawie orzeczenia o stwierdzenie nabycia spadku. O wydanie zaś przedmiotów spadkowych, znajdujących się w mieszkaniu zajmowanym przez A.K. wnioskodawcy mogą wystąpić w drodze procesu.Powyższe postanowienie zaskarżyła uczestniczka postępowania G.K.Powołując się na niewyjaśnienie sprawy - co do tego w szczególności - czy mieszkanie i działki letniskowe wchodziły do majątku wspólnego (art. 368 pkt 3 k.p.c.) wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania rewizyjnego lub o jego zmianę i dokonanie zniesienia współwłasności oraz działu spadku.Przy rozpoznaniu rewizji Sąd Wojewódzki powziął wątpliwości, co do tego, czy:a)"składniki majątku wspólnego byłych małżonków niezgłoszone do podziału lub pominięte przez Sąd w prawomocnym postanowieniu o podział pozostają przedmiotem ich współwłasności",b)przepis art. 618 § 3 k.p.c. w związku z art. 567 i 688 k.p.c. uniemożliwiający uczestnikom postępowania o podział majątku dochodzenie po zapadnięciu prawomocnego postanowienia działowego składników majątku niezgłaszanych lub pominiętych przez Sąd w tym postępowaniu dotyczy również spadkobierców jednego z tych uczestników, a w konsekwencji czyni, niedopuszczalnym zniesienie współwłasności między tymi spadkobiercami a pozostałym przy życiu uczestnikiem postępowania o podział majątku wspólnego.W związku z tymi wątpliwościami odroczył rozprawę i postanowieniem z dnia 19.04.1983 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia powyższe zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.) i zważył, co następuje:W postępowaniu o podział majątku wspólnego mają bezpośrednie zastosowanie przepisy art. 42, 43 i 45 k.r.o. Nie regulują one jednakże w całości podziału tego majątku, dlatego też wchodzą w grę - przy odpowiednim zastosowaniu - przepisy o dziale spadku (art. 46 k.r.o. i art. 567 k.p.c.), a poprzez art. 1035 k.c. i 680 k.p.c. również przepisy o zniesieniu współwłasności.Podział majątku wspólnego może być dokonany w drodze umowy lub orzeczenia sądowego (art. 1037 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o.). Umowa o podział może obejmować całą masę majątku wspólnego lub ograniczać się tylko do jego części (art. 1038 § 1 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o.), natomiast podział sądowy powinien obejmować całą masę majątku, chyba że ważne powody przemawiają za ograniczeniem go do części tej masy (art. 1038 § 1 w zw. z art. 46 k.r.o.).W postępowaniu o podział majątku wspólnego Sąd winien dążyć do tego, by podziałem został objęty cały ten majątek. Spoczywał na nim z tego względu obowiązek zwrócenia uwagi b. małżonków na potrzebę wskazania całego majątku podlegającego podziałowi (art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c.).Przepis art. 684 k.p.c. nie daje natomiast Sądowi uprawnień do prowadzenia z urzędu dochodzenia czy i jaki istnieje jeszcze inny majątek wspólny niewskazany przez uczestników postępowania (por. orz. SN z 18.01.1968 r. - III CR 97/67, OSN 10/68/ poz. 169).W związku z treścią art. 684 k.p.c. i treścią pytań prawnych wymaga rozważenia, co dzieje się w sytuacji, gdy uczestnicy nie zgłosili do podziału wszystkich przedmiotów wchodzących w skład majątku wspólnego: czy to dlatego, że o nich nie wiedzieli, czy też dlatego, że ukryli je lub zataili, Sąd zaś dokonał podziału tylko tych rzeczy, które zostały przedstawione do podziału lub mimo zgłoszenia ich pominął niektóre przedmioty w orzeczeniu.Należy odrzucić, jako nieznajdujący uzasadnienia w obowiązujących przepisach prawa, pogląd wyrażony przez Sąd Rejonowy, że po zapadnięciu prawomocnego postanowienia o podziale majątku wspólnego, gdy podziałem objęta została tylko część togo majątku, nie można dochodzić podziału uzupełniającego. Podział taki może być dokonany.Może to zachodzić w szczególności, gdy dany przedmiot nie był zgłoszony w postępowaniu o podział lub mimo zgłoszenia Sąd o nim nie orzekł.Dokonanie podziału uzupełniającego nie stoi przede wszystkim na przeszkodzie powadze rzeczy osądzonej.Powaga rzeczy osądzonej obejmuje tylko elementy (ten wycinek stosunków prawnych między stronami), co do których sąd wypowiedział się wyraźnie w sentencji i to niezależnie od tego czy wyczerpuje on całkowicie żądanie lub zakres ochrony prawnej, jakiej powinien był udzielić sąd powodowi (art. 316, 366, 321 § 1 i 475 § 1 k.p.c.). To co nie było przedmiotem rozstrzygnięcia (pozytywnego lub negatywnego) nie może bowiem wzrastać w powagę rzeczy osądzonej. Strona, która nie zgłosiła żądania lub, mimo zgłoszenia, żądanie to nie zostało przez sąd rozstrzygnięte może, jeśli przy tym w ostatnio wymienionym wypadku nie nastąpiło uzupełnienie wyroku (art. 351 k.p.c.), wnieść pozew o niezgłoszenie lub pominięte przez sąd w poprzednim procesie roszczenie, czy też część tego roszczenia.Przepisy o powadze rzeczy osądzonej - poprzez art. 12 § 2 k.p.c. - odnoszą się również odpowiednio do postanowień co do istoty sprawy, wydanych w postępowaniu nieprocesowym, a więc i do orzeczeń o podział majątku wspólnego (art. 523 k.p.c.) z wyjątkami przewidzianymi w szczególności w art. 539, 559, 577 k.p.c., które w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą. Z powyższego wynika, że w odniesieniu do podziału majątku wspólnego - składniki majątku wspólnego byłych małżonków niezgłoszone do podziału lub pominięte przez Sąd w prawomocnym postępowaniu o podział nie przestają być majątkiem wspólnym i mogą zostać podzielone w drodze umowy lub orzeczenia sądowego.Pogląd ten doznaje dodatkowego wsparcia w wykładni historycznej.Prawo małżeńskie majątkowe z 1946 r. stanowiło (art. 28 i 52), że małżonek, który ukrył część dorobku, traci do niego prawo. W obecnie obowiązujących przepisach ustawodawca zrezygnował z takiego unormowania.Skoro zatem zrezygnował z takich norm, to uznać należy, że de lege lata, nie następuje opisany skutek. Staje się więc możliwy podział uzupełniający. Przeprowadzenie takiego podziału, zwłaszcza gdy niezgłoszona przez małżonka lub pominięta przez sąd część majątku wspólnego reprezentuje znaczną wartość, może okazać się niezbędne ze względu na interes drugiego małżonka lub jego następców prawnych. W takiej sytuacji pierwszy podział - jak wyżej zaznaczono - należy uznać za częściowy (art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1038 § 1 i 1035 k.c. oraz art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c.).Z wnioskiem o podział uzupełniający mogą wystąpić również spadkobiercy jednego z małżonków, gdy nadto zachodzi potrzeba przeprowadzenia oprócz postępowania o podział majątku wspólnego, również postępowania o podział spadku po zmarłym małżonku - oba te postępowania mogą być połączone (por. art. 689 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2.03.1972 r. III CZP 100/71, OSNCP 1972, poz. 129).Sąd Rejonowy, wychodząc z odmiennych i błędnych założeń, oddalił wniosek bez sprawdzenia twierdzeń wnioskodawców, że pewne przedmioty i prawa należące do majątku wspólnego nie zostały podzielone przez sąd.Zachodzi przeto konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia, celem umożliwienia wykazania wnioskodawcom, że przedmioty i prawa majątkowe wskazane przez nich we wniosku stanowiły dorobek b. małżonków M. i A.K.Z tych przyczyn i przy zastosowaniu art. 388 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i 108 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.