IV CR 523/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Trybulski. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), E. Warzocha.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Wojciecha S., Danuty S. i Stanisława S. przeciwko Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej przy Zakładach "Komuna Paryska" w R. o nakazanie przyjęcia na członka Spółdzielni i przydział lokalu, na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 10 grudnia 1976 r.oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneCzesław S. był członkiem pozwanej Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej przy Zakładach "Komuna Paryska" w R. Z tego tytułu przysługiwało mu spółdzielcze prawo do lokalu - o treści określonej w art. 135 § 2 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61) - w budynku tej Spółdzielni przy ul. (...). Mieszkanie to zajmował początkowo z żoną Ireną S. i trojgiem dzieci pochodzących z małżeństwa, tj. Wojciechem, Danutą i Stanisławem. Po śmierci żony Ireny zawarł drugie małżeństwo z Otylią W. mającą jedno dziecko - Karola W. Z drugiego małżeństwa Czesława S. pochodzą dwie córki Gabriela i Agnieszka. Do chwili śmierci Czesława S. (zmarł 28.IV.1975 r.) mieszkanie spółdzielcze zajmowane było przez niego, jego drugą żonę Otylię, jego dzieci pochodzące zarówno z pierwszego, jak i drugiego małżeństwa oraz przez syna drugiej żony.Po śmierci Czesława S. z wnioskami o przyjęcie na członków i przydzielenie dotychczas zajmowanego lokalu spółdzielczego wystąpili: żona Otylia S. i dzieci z pierwszego małżeństwa Wojciech, Danuta i Stanisław (działający przez opiekunkę Teodorę N.).Zarząd pozwanej Spółdzielni przyjął na członka żonę zmarłego i jej przydzielił spółdzielcze prawo do dotychczas zajmowanego lokalu, przyjmując, że do zamieszkania w tym lokalu uprawnieni są wszyscy członkowie rodziny zmarłego Czesława S., którzy zamieszkiwali wspólnie z nim do chwili jego śmierci. Jednocześnie zarząd odmówił przyjęcia na członków dzieci zmarłego pochodzących z pierwszego małżeństwa. Rada Nadzorcza, do której zwrócili się Wojciech, Danuta i Stanisław S., zatwierdziła decyzję zarządu.W tej sytuacji Wojciech, Danuta i Stanisław S. wystąpili z powództwem o nakazanie pozwanej Spółdzielni przyjęcia ich w poczet członków "na prawie pierwszeństwa po zmarłych rodzicach" i o przydzielenie im lokalu spółdzielczego w R. przy ul. (...), a więc dotychczas zajmowanego lub innego lokalu równorzędnego.Sąd Wojewódzki w Piotrkowie Trybunalskim, wyrokiem z dnia 10.XII.1976 r. oddalił powództwo przyjmując, że pierwszeństwo przewidziane w art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach nie stanowi prawa, z którego wynikałoby jakiekolwiek roszczenie cywilnoprawne, i że zgodnie z tym przepisem wybór członka spośród kandydatów, którym przysługuje pierwszeństwo, należy do organów spółdzielni, przy czym decyzja tych organów jest ostateczna. Skoro organy te zadecydowały o przyjęciu na członka żony zmarłego, to tym samym sprawa została załatwiona.Powodowie zaskarżyli powyższy wyrok rewizją, w której podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego, zgłosili wniosek o jego zmianę i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu, jako ewentualny zaś wniosek o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, oddalając rewizję, wziął pod uwagę, co następuje:Stanowisko Sądu Wojewódzkiego jakoby powodom - dzieciom zmarłego członka spółdzielni mieszkaniowej, korzystającym z prawa pierwszeństwa przyjęcia do spółdzielni i uzyskania mieszkania spółdzielczego - nie przysługiwało roszczenie cywilnoprawne jest błędne. Wprawdzie w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że przewidziane w art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach pierwszeństwo ubiegania się o przyjęcie na członka spółdzielni nie rodzi roszczenia cywilnoprawnego, orzecznictwo to przyjmuje jednak istnienie wyjątków od tej zasady, uznając że uprawnienie do dochodzenia takiego roszczenia może wynikać między innymi z postanowień statutu spółdzielni (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22.II.1974 r., OSNCP 1975, z. 2, poz. 31 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27.V.1975 r., OSNCP 1976, z. 6, poz. 133). Jeśli porówna się postanowienia § 6 ust. 3 pkt 1 z postanowieniami § 32 statutu pozwanej Spółdzielni, to należy dojść do wniosku, że zarząd nie może odmówić przyjęcia do spółdzielni osoby (jednej osoby), której przysługuje prawo pierwszeństwa, chyba że powyższe prawo powstałoby w związku z wykluczeniem członka ze spółdzielni, a przyczyny, które spowodowały wykluczenie, dotyczyły i tej osoby. Z takiego uregulowania statutowego, zgodnego zresztą z postanowieniami art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, wynika, że osoba, której przysługuje prawo pierwszeństwa przyjęcia na członka spółdzielni mieszkaniowej i uzyskania przydziału lokalu, a której wniosek w tym zakresie załatwiono odmownie, ma roszczenie cywilnoprawne do dochodzenia jej praw na drodze sądowej. W takim wypadku nie ma zastosowania ogólna zasada, że ustawa o spółdzielniach i ich związkach nie przyznaje osobie, która wyrazi gotowość wstąpienia do spółdzielni, roszczenia o przyjęcie jej w poczet członków, gdyż istota samorządności spółdzielni przesądza o tym, iż tylko do jej organów należy ocena, czy osoba zgłaszająca się odpowiada wymaganiom stawianym członkom. Powyższe argumenty przesądzają o wadliwości poglądu Sądu Wojewódzkiego, jakoby powodom nie przysługiwało uprawnienie do domagania się przyjęcia ich na członków pozwanej Spółdzielni na drodze sądowej.Nietrafne jest także stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że decyzja organów spółdzielni mieszkaniowej w sprawie wyboru członka spośród kilku kandydatów korzystających z prawa pierwszeństwa nie podlega kontroli sądowej. Aprobata takiego stanowiska czyniłaby iluzorycznym samo uprawnienie do dochodzenia praw, wynikających z pierwszeństwa, w drodze sądowej. Jeżeli dopuszcza się drogę sądową dla dochodzenia jakiegoś roszczenia, to konsekwentnie musi się przyjmować, że sądowi przysługuje uprawnienie do badania i rozstrzygnięcia pewnych kwestii.Przyjmując, że osoba, której przysługuje pierwszeństwo przyjęcia do spółdzielni i uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu określonego w art. 135 § 2 ustawy o spółdzielniach, zwanego prawem lokatorskim, może dochodzić swoich praw na drodze sądowej, stwierdzić należy, że sąd rozpoznając takie roszczenie kandydata na członka, ma prawo badania, i to w pełnym zakresie, czy odmowa organów spółdzielni nie jest sprzeczna z prawem, a więc z ustawą o spółdzielniach i statutem oraz z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli na prawo pierwszeństwa powołuje się tylko jedna osoba, zakres badania sądu ograniczy się do badania przyczyn ustania członkostwa (w zasadzie przyczyny wykluczenia), istnienia stosunku pokrewieństwa czy też bliskości oraz faktu wspólnego zamieszkiwania powoda z byłym członkiem, którego lokatorskie prawo do lokalu wygasło. Badanie sądu ograniczać się będzie w zasadzie do kontroli zgodności odmowy przyjęcia na członka i przydzielenia lokalu z prawem. Ocena zgodności odmowy z zasadami współżycia społecznego może wchodzić wówczas w grę tylko w wypadku osoby bliskiej członka wykluczonego, twierdzącej, że odmowa przyjęcia jej na członka narusza zasady współżycia społecznego.W przypadku istnienia większej liczby osób, którym przysługuje prawo pierwszeństwa, a więc sytuacji, jaka istnieje w okolicznościach konkretnego wypadku, ograniczenie badania sądu do zgodności decyzji organów spółdzielni z prawem (ustawą i statutem, a nawet regulaminem) nie zawsze prowadziłoby do właściwych rozstrzygnięć. Uprawnienie sądu byłoby bardzo ograniczone, skoro art. 145 ustawy zawiera w tym względzie bardzo ogólne postanowienie, stwierdzające, że jeżeli zgłasza się kilku uprawnionych, to wybór należy do spółdzielni, a § 6 ust. 4 statutu nie zawiera również określenia bliższych kryteriów, jakimi mają kierować się organy spółdzielni przy wyborze członka, postanawiając, że w pierwszej kolejności powinien być uwzględniony wniosek małżonka, jeśli lokatorskie prawo do lokalu albo kwota wniesiona na poczet wkładu mieszkaniowego była przedmiotem wspólności ustawowej. Bez badania zgodności decyzji z zasadami współżycia społecznego sąd nie mógłby realizować postulatu przyznawania mieszkania czy też wkładu małżonkowi sprawującemu bezpośrednią pieczę nad dzieckiem.Z przedstawionych względów należy dojść do wniosku, że sąd rozpoznający sprawę o przyjęcie jednej z osób, którym przysługuje prawo pierwszeństwa, na członka spółdzielni mieszkaniowej typu lokatorskiego i przydzielenie mieszkania, ma prawo badać, czy odmowa uwzględnienia wniosku tej osoby, a uwzględnienie wniosku innej osoby korzystającej z takiego samego prawa, jest zgodna z prawem i z zasadami współżycia społecznego.Zasadność zarzutu rewizji powodów obrazy prawa materialnego, a mianowicie art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, § 6 oraz § 32 statutu pozwanej spółdzielni, polegającej na błędnej wykładni tych przepisów, nie uzasadnia wniosków rewizji. Wyrok wydany w sprawie niniejszej mimo błędnego uzasadnienia odpowiada bowiem w ostatecznym wyniku prawu, co musi skutkować oddalenie rewizji (art. 387 in fine k.p.c.).Do chwili śmierci Czesława S. zamieszkiwali wspólnie z nim wszystkie jego dzieci oraz druga żona ze swoim synem z pierwszego małżeństwa. Wszystkim tym osobom przysługuje prawo pierwszeństwa, ale tylko w stosunku do jednego lokalu spółdzielczego. Organy spółdzielni mogły zatem przyjąć na członka tylko jedną z tych osób. Przyjmując żonę zmarłego postąpiły prawidłowo. Żona sprawuje bowiem opiekę nad najmłodszymi dziećmi pochodzącymi z drugiego małżeństwa zmarłego, a mianowicie nad córką Gabrielą urodzoną 27.VII.1969 r. i Agnieszką ur. 29.XII.1973 r., liczącą w chwili śmierci ojca 1 rok i 4 miesiące. Przyjęcie tej osoby na członka i przydzielenie jej (oraz wszystkim dzieciom) spółdzielczego mieszkania nie narusza prawa, mimo że mieszkanie nie wchodziło w skład majątku dorobkowego drugiego małżeństwa, i jest zgodne z zasadami współżycia społecznego oraz z zasadą szczególnej ochrony małych dzieci.Okoliczność, iż powodom przysługuje z tytułu dziedziczenia po rodzicach prawo do większej części wkładu mieszkaniowego nie ma znaczenia. Spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej jest prawem niezbywalnym i niedziedzicznym (art. 144 ustawy o spółdzielniach). Powodowie mogą dochodzić od spółdzielni zwrotu części wkładu mieszkaniowego, należącego im się według zasad prawa spadkowego (spółdzielnia nie kwestionuje ich uprawnień w tym zakresie), nie mogą natomiast powoływać się na swoje prawa spadkowe przy żądaniu przyjęcia ich na członków.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 387 k.p.c.).