IV CR 950/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa F. B. przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie i wydanie maszyn, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 22 września 1953 r. uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok b. Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 6 maja 1950 r. w części uwzględniającej powództwo i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneNa skutek powództwa F. B., wytyczonego przeciwko Skarbowi Państwa Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 16 maja 1950 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 7.770,13 zł dawnych z odsetkami i zobowiązał ponadto pozwanego do wydania powodowi 4 oznaczonych w pozwie maszyn. Na skutek skargi apelacyjnej pozwanego Skarbu Państwa, Sąd Wojewódzki w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z dnia 22 września 1953 r. zatwierdził powyższy wyrok Sądu Okręgowego z tą zmianą, że zasądzoną na rzecz powoda kwotę 7.770,13 zł przeliczył na kwotę 7.770,13 zł obecnych.W dniu 13 listopada 1955 r. Prokurator Generalny PRL złożył rewizję nadzwyczajną od wyroku Sądu Wojewódzkiego, domagając się zmiany tegoż wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 15 maja 1950 r. w części uwzględniającej powództwo i oddalenie powództwa w tej części.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki wyszedł podobnie jak Sąd Okręgowy z założenia, że skoro postępowanie przeciwko powodowi F. B. w związku z jego odstępstwem od narodowości polskiej w okresie okupacji zostało postanowieniem Prokuratora Sądu Okręgowego w Ostrowie z dnia 7 maja 1947 r. umorzone i skoro majątek powoda, który wpisany został na listę narodowościową niemiecką II grupy z odwołaniem, nie uległ zajęciu ani opisowi, skoro ponadto majątek jego nie uległ przepadkowi, przeto pozwany Skarb Państwa zobowiązany jest zwrócić powodowi jako właścicielowi będący w jego posiadaniu majątek powoda względnie jego równowartość, w szczególności zatem zobowiązany jest zwrócić cenę kupna, uzyskaną ze sprzedaży urządzenia i zapasów fabryki mebli powoda, jak również zwrócić mu sporne, odebrane bez podstawy prawnej maszyny.Powyższe założenia oskarżonego rozstrzygnięcia są nietrafne.Przepis art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 - 1945 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237), który w § 5 przewiduje właściwość sądu karnego do orzekania o zwolnieniu majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu, a który, jak wynika z art. 9 tegoż dekretu dotyczy spraw wszczętych na podstawie dekretu P.K.W.N. z 4 listopada 1944 r. o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców narodu Dz. U. Nr 11, poz. 54, bądź na podstawie ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów Dz. U. Nr 17, poz. 96, wraz z późniejszymi zmianami, nie uzależnia właściwości sądu karnego od kategorii "volkslisty", do której odstępca został wpisany, jak również od tego, czy zajęcie mienia odstępcy nastąpiło z mocy samego prawa (art. 21 cyt. uchwały z dnia 6 maja 1945 r.). W szczególności przepis art. 13 § 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. stanowi, iż o zwolnieniu majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu orzeka sąd m. in. pod warunkiem wydania postanowienia o zaniechaniu ścigania (art. 17 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r.), moc zaś takiego postanowienia nadana została zaświadczeniom wydanym przez władze administracyjne, stwierdzającym obywatelstwo polskie i przynależność do narodowości polskiej i zaświadczeniom stwierdzającym złożone deklaracje wierności (art. 11 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r.) tj. zaświadczeniom wydanym "volksdeutschom", którzy podlegali rehabilitacji administracyjnej i których majątek nie podlegał zajęciu z mocy samej ustawy. Przepisy dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. zrównały zatem, o ile chodzi o przesłanki z art. 13 tegoż dekretu, postępowanie karne z administracyjnym mimo, że niektóre kategorie odstępców podlegały tylko rehabilitacji administracyjnej i majątek ich nie podlegał zajęciu z mocy samego prawa. Zajęcie majątku z mocy samego prawa (art. 21 dekretu z dnia 6 maja 1945 r.) ma tylko - to znaczenie, że czynności wykonawcze zajęcia majątku nie były koniecznym wymogiem przypadku orzekanego na podstawie art. 16 ustawy z dnia 6 maja 1945 r. w brzmieniu ustalonym dekretem z 22 lutego 1946 r. Dz. U. Nr 11 poz. 73. Na podstawie tego przepisu mógł być orzeczony przepadek mienia niezależnie od tego, czy uległo ono uprzedniemu zajęciu "z mocy samego prawa".W uchwale 7 sędziów z dnia 24 czerwca 1955 r. Nr I Co. 77/54 (Nowe Prawo nr 2/57) i wpisanej do księgi zasad prawnych, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że jeżeli przeciwko obywatelowi polskiemu z powodu jego odstępstwa od narodowości polskiej prowadzone było postępowanie karne, przewidziane w dekrecie z dnia 28 czerwca 1946 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237) albo toczyło się postępowanie, określone w przepisach wymienionych w art. 9 powyższego dekretu, o zwolnieniu majątku spod zajęcia i zarządu orzeka sąd karny, przy czym w uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił, że właściwość sądu karnego do orzekania o zwolnieniu majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu (art. 13 § 5 dekretu z 1946 r. i § rozporządzenia z 26 lipca 1950 r. w sprawie wykonania ustawy o zniesieniu sankcji i ograniczeniu w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 32, poz. 294) ma zastosowanie, jak to wyżej podkreślono, bez względu na to, do jakiej grupy listy narodowościowej niemieckiej odstępca został zaliczony przez okupanta. Bez względu więc na to, czy uzyskał on wpis na listę grupy II czy też III lub IV, tylko sąd karny władny jest orzec o zwolnieniu majątku. Sąd cywilny nie może zatem uwzględnić powództwa odstępcy o zwrot zajętego majątku lub o zapłatę równowartości tegoż majątku, dopóki sąd karny nie wydał orzeczenia, nakazującego zwolnienie majątku.Z zebranego w sprawie niniejszej materiału, w szczególności z akt karnych Sądu Grodzkiego w Jarocinie II. K. 257/45 względnie z akt Prokuratora Sądu Okręgowego w Ostrowie - Wydział Zamiejscowy w Jarocinie VII. Dz. 170/47, wynika, że w stosunku do powoda, który dopuścił się odstępstwa uzyskując wpis na listę narodowościową niemiecką III grupy z odwołaniem, toczyło się postępowanie rehabilitacyjne, przewidziane w ustawie z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96 w brzmieniu dekretu z dnia 22 lutego 1946 r. Dz. U. Nr 11, poz. 73), które to postępowanie zostało po wejściu w życie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. umorzone postanowieniem Specjalnego Sądu Karnego w Ostrowie z dnia 8 listopada 1946 r. (k. 33 akt karnych). Odnośnie majątku powoda, który został w 1945 r. zajęty i objęty w zarząd przez organy likwidacyjne, nie zostało wydane w trybie art. 13 § 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. postanowienie sądu karnego nakazujące jego zwolnienie. Jakkolwiek zaś nie zapadło dotychczas orzeczenie sądu karnego o przepadku tegoż majątku (art. 13 § 4 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r.), to jednakże skoro nie nastąpiło zwolnienie przez sąd karny tegoż majątku spod zajęcia, przeto wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego brak było warunków ustawowych, jak to słusznie zarzuca rewizja nadzwyczajna, do uwzględnienia powództwa F. B. Stan zajęcia ogranicza bowiem prawa powoda płynące z art. 28 prawa rzeczowego. Gdy zatem orzeczenie sądu karnego w przedmiocie zwolnienia majątku spod zajęcia jest prejudycjalne, przeto postępowanie w sprawie niniejszej winien był sąd w myśl art. 191 § 1 pkt. 1 k.p.c. zawiesić do czasu ukończenia postępowania karnego o zwolnieniu majątku powoda spod zajęcia, które to postępowanie, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, wszczęte zostało przed b. Sądem Okręgowym w Ostrowie pod znakiem akt II. Ko. 1/51 i jak wynika z odpowiedzi powoda na rewizję nadzwyczajną, nie zostało dotychczas ukończone.Z powyższych przyczyn, gdy wskutek błędnego zastosowania przepisów prawa uwzględniono powództwo b. odstępcy od narodowości pomimo niewydania przez sąd karny orzeczenia nakazującego zwolnienia jego majątku spod zajęcia, przeto zaskarżony wyrok, gdy wydany został z pogwałceniem istotnych przepisów prawa i narusza interes Państwa Ludowego podlega wraz z wyrokiem sądu I instancji uchyleniu.