IV CSK 327/18

Sygn. akt IV CSK 327/18 POSTANOWIENIE Dnia 10 kwietnia 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) Protokolant Izabela Czapowska w sprawie z wniosku A. D. przy uczestnictwie M. D. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 kwietnia 2019 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt V Ca […], oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika kwotę 5.400,00 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w S., dokonując postanowieniem z dnia 21 lipca 2017 r. podziału majątku wspólnego wnioskodawczyni A. D. i uczestnika M. D., ustalił, że w jego skład wchodzą m.in.: nieruchomość stanowiąca grunty orne, łąkę i las, położona w miejscowości K., składająca się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów numerami: […], […], […], […], […], […], […], […], […], […], […], […], […], […] i […] o łącznej powierzchni 1,3413 ha, oraz nieruchomość stanowiąca grunty orne, pastwisko, łąkę i grunty zabudowane, położona w miejscowości K., składająca się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów numerami: […], […], […], […], […], […], […] i […] o łącznej powierzchni 4,8700 ha, dla których Sąd Rejonowy w S. VIII Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą w Ł. prowadzi księgi wieczyste oznaczone numerami - odpowiednio - KW […] i KW […] i oba te składniki majątku wspólnego przyznał na wyłączną własność uczestnikowi, uwzględniając ich wartość w dokonanym podziale. Sąd Rejonowy wskazał, że obie opisane nieruchomości były przedmiotem darowizn dokonanych na rzecz uczestnika przez jego rodziców na podstawie umów zawartych – w formie aktu notarialnego - w dniach 14 lipca 1995 r. oraz 20 czerwca 2005 r. W następstwie tych umów doszło do przekazania gospodarstwa rolnego następcy pozostającemu w ustroju wspólności majątkowej. Gospodarstwo to weszło zatem w skład majątku wspólnego uczestnika i wnioskodawczyni. Sąd Okręgowy w S. postanowieniem zaskarżonym skarga kasacyjną – uwzględniając częściowo apelację uczestnika – zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że z majątku podlegającego podziałowi wyeliminował nieruchomości objęte księgami wieczystymi KW […] i KW […]. Uznał, że nieruchomości te stanowią majątek osobisty uczestnika, jako że nabył on ich własność na podstawie umów uregulowanych w art. 888 k.c., a nie umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy, przewidzianej w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1991 r., Nr 7, poz. 24 ze zm.; dalej: „u.s.r.”). 3 W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 31 § 1 zdanie pierwsze k.r.o., art. 33 pkt 2 k.r.o. i art. 888 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że gospodarstwo rolne przekazane wnioskodawcy przez rodziców w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst: Dz. U. z 2017 r., poz. 2336) i w związku z chęcią uchylenia skutków zawieszenia wypłaty świadczeń emerytalno – rentowych w całości, nie wchodzi do majątku wspólnego małżonków, ponieważ jest przedmiotem umowy darowizny, podczas gdy analiza zgodnego zamiaru stron umowy (art. 56 k.c. i art. 60 k.c.) prowadzi do wniosku, że przyczyną zawarcia tej umowy była causa obligandi a nie causa donandi, jak to jest w przypadku umowy darowizny uregulowanej w art. 888 § 1 k.c. Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, wnioskodawczyni wniosła o uchylenie punktu 1 zaskarżonego postanowienia w zakresie, w jakim Sąd Okręgowy zmienił postanowienie Sądu Rejonowego eliminując z majątku wspólnego małżonków nieruchomości będące przedmiotem umów z dnia 14 lipca 1995 r. oraz z dnia 20 czerwca 2005 r. i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy przez zaliczenie tych nieruchomości do majątku wspólnego małżonków, przyznanie ich na własność uczestnikowi i zasądzenie od niego na rzecz wnioskodawczyni tytułem spłaty kwoty 95.887,50 zł, płatnej w terminie sześciu miesięcy od dnia wydania orzeczenia z ustawowymi odsetkami za opóźnienia na wypadek uchybienia terminowi płatności, ewentualnie o uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w powyższym zakresie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Uczestnik w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i zasądzenie na jego rzecz od skarżącej kosztów postepowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut zmierzał do podważenia - przyjętej za podstawę zaskarżonego postanowienia - oceny, że nieruchomości gruntowe nabyte przez uczestnika od jego rodziców na podstawie umów zawartych w dniu 14 lipca 1995 r. oraz w dniu 20 czerwca 2005 r. nie weszły w skład majątku 4 wspólnego podlegającego podziałowi. Według skarżącej, umowy te – prowadzące do przekazania gospodarstwa rolnego następcy w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - miały na celu uzyskanie przez zbywców wypłaty świadczenia z ubezpieczenia społecznego zawieszonego w całości na podstawie art. 28 ust. 3 i 4 tej regulacji (causa obligandi), a nie obdarowanie nabywcy (causa donadi). Zarzut ten nie mógł wywrzeć zamierzonego skutku. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przyjmuje jako zasadę, że przesłanką wypłaty rolnikowi należnej renty lub emerytury jest zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej, co wiąże się z wyzbyciem się przez niego własności i posiadania gospodarstwa rolnego. Przeniesienie własności gospodarstwa może nastąpić na podstawie umów uregulowanych w kodeksie cywilnym (darowizny, dożywocia), albo na podstawie odrębnego typu umowy nazwanej, określonej w art. 84 i 85 u.s.r., jako umowa z następcą i umowa w celu wykonania umowy z następcą (umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy). Wybór rodzaju umowy prowadzącej do wyzbycia się gospodarstwa rolnego należy do stron; jeżeli zdecydują się one na jedną z umów przeniesienia własności gospodarstwa przewidzianych w kodeksie cywilnym, to wyłączona jest możliwość zakwalifikowania takiej mowy jako umowy z rolnikiem – następcą (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 czerwca 2016 r., II CSK 636/15, nie publ. oraz z dnia 20 listopada 2013 r., I CSK 218/13, nie publ.). Dokonana przez Sąd Okręgowy ocena charakteru prawnego umów zawartych przez uczestnika z jego rodzicami – wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej - nie budzi zastrzeżeń. Trafność tej oceny potwierdza nie tylko przyjęta przez strony nazwa tych umów i forma, w jakiej zostały zawarte, ale przede wszystkim ich treść, wyrażająca wolę bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem majątku darczyńców. W skardze kasacyjnej nie sformułowano zarzutu naruszenia art. 65 k.c., mogącego stanowić podstawę odmiennej interpretacji oświadczeń woli stron tych umów. 5 Skarżąca podniosła natomiast, że przyczyną ich zawarcia był zamiar uzyskania wypłaty zawieszonego w całości świadczenia z ubezpieczenia społecznego, potwierdzony wzmianką zamieszczoną w umowie z dnia 14 lipca 1995 r. o tym, że została ona zawarta w trybie art. 19 u.s.r. Okoliczność ta nie podważa oceny dokonanej przez Sąd Okręgowy. Po pierwsze, wzmianka ta została zamieszczone tylko w jednej – wskazanej – umowie. Po wtóre zaś – jak wyjaśniono w orzecznictwie - powołanie się ogólnikowe w umowie, której tytuł, forma i treść oświadczeń woli stron wskazują jednoznacznie, że jest to umowa darowizny, na przepisy ustawy z o ubezpieczeniu społecznym rolników nie oznacza, iż jest to umowa z następcą przewidziana w tej regulacji. Zamieszczenie takiej wzmianki jest zrozumiałe, gdyż wskazuje ona na motyw umowy, którym jest zaprzestanie działalności rolniczej (art. 28 ust. 4 u.s.r.) oraz podstawę skorzystania ze stałej opłaty za sporządzenie aktu notarialnego (art. 57 u.s.r.; zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 4 lutego 1997 r., III CKN 26/96 oraz z dnia 25 marca 1997 r., III CKN 39/96, nie publ.). Skoro nabycie przedmiotowych nieruchomości przez uczestnika postępowania nastąpiło na podstawie darowizn, to - wobec braku odmiennych postanowień darczyńców - nie weszły one w skład majątku wspólnego wnioskodawczyni i uczestnika (art. 33 pkt 2 k.r.o.). Zarzut skarżącej, oparty na odmiennym – nietrafnym – założeniu należało uznać za chybiony. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. aj