IV PR 214/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Myga, J. Sokołowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Handlu Wewnętrznego w P. przeciwko Jadwidze L., Marii K., Marii B., Janinie G. i Ewie G. o odszkodowanie na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Przemyślu z dnia 29 czerwca 1983 r.I) zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zasądził dodatkowo na rzecz powodowego Przedsiębiorstwa od pozwanej Jadwigi L. kwotę 67.142 zł 50 gr, od pozwanej Marii K. kwotę 79.603 zł 50 gr, od pozwanej Marii B. kwotę 61.698 zł 44 gr i od pozwanej Janiny G. kwotę 65.658 zł 44 gr - od wszystkich pozwanych z 8% od dnia 22.IV.1981 r.;II) oddalił rewizję powodowego Przedsiębiorstwa w pozostałej części oraz w całości rewizję pozwanych;III) tytułem zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego przyznał powodowemu Przedsiębiorstwu od pozwanej Jadwigi L. kwotę 5.705 zł, od pozwanej Marii K. kwotę 6.900 zł, od pozwanej Marii B. kwotę 4.900 zł i od pozwanej Janiny G. kwotę 5.100 zł.Uzasadnienie faktycznePowodowe Przedsiębiorstwo domagało się zasądzenia łącznie od wszystkich pozwanych kwoty 600.704 zł, w szczególności od pozwanych Jadwigi L. i Marii K. po 167.531 zł, od pozwanych Marii B. i Janiny G. po 122.816 zł oraz od pozwanej Ewy G. kwoty 20.112 zł.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powodowego Przedsiębiorstwa od pozwanej Jadwigi L. kwotę 70.272 zł, od pozwanej Marii K. kwotę 57.756 zł, od pozwanej Marii B. kwotę 39.220 zł oraz od pozwanej Janiny G. kwotę 35.260 zł, oddalając powództwo w pozostałej części oraz w całości w stosunku do Ewy G. Sąd Wojewódzki oparł rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach oraz wynikających wnioskach:Dnia 5.II.1980 r. powodowe Przedsiębiorstwo zawarło z pozwanymi Jadwigą L., Marią K., Marią B. i Janiną G. umowę o współodpowiedzialności materialnej za mienie powierzone im w stoisku nr 4. Na podstawie tej umowy kierowniczka sklepu Jadwiga L. i jej zastępczyni Maria K. miały ponosić odpowiedzialność materialną w wysokości 29% ujawnionego niedoboru, a pozwane Maria B. i Janina G. po 21%.Na stoisku nr 4 były w głównej mierze sprzedawane dywany, wykładziny podłogowe, firanki, bawełna i inne przedmioty. Na tym stoisku była również zatrudniona niepełnoletnia wówczas Ewa G. Stoisko było czynne od godz. 8 do godz. 18. Towar przyjmowany był bez przerywania sprzedaży. Stoisko było odpowiednio zabezpieczone. Do dyspozycji stoiska był oddany magazyn podręczny, który znajdował się w piwnicy. Pozwane składały przeznaczony do sprzedaży towar, jak dywany, wykładzinę itp. na zapleczu administracyjnym; dostęp do tej części korytarza miały osoby nie związane odpowiedzialnością materialną. Klucze od tego pomieszczenia miała kierowniczka domu handlowego, która nie była objęta odpowiedzialnością materialną, jeśli chodzi o stoisko nr 4. Pozwane tolerowały fakt składowania towaru w korytarzu, również fakt ten tolerowały czynniki strony powodowej przeprowadzające kontrolę. Przedmioty mogły być składowane na stoisku lub w magazynie podręcznym. Towar ten pozwane składowały na korytarzu w celu ułatwienia sobie pracy, a także w celu nieujawnienia najbardziej atrakcyjnych towarów.W latach 1980-1981 w pracy pozwanych dały się zauważyć objawy rozluźnienia dyscypliny, w szczególności blankiety paragonowe były wystawiane z pominięciem nazw, cen jednostkowych i ilości sprzedanych towarów. Tych nieprawidłowości dopuszczała się najczęściej pozwana Maria K. Brak było należytego nadzoru ze strony kierownictwa domu handlowego. Kierowniczka stoiska i jej zastępczyni, przyjmując towar, nie sprawdzały jego ilości, przyjmowano towar, który nie był zamówiony, co powodowało spiętrzenie nieatrakcyjnej masy towarowej. Inwentaryzacja przeprowadzona za okres od dnia 5.II.1980 r. do dnia 9.II.1981 r. wykazała niedobór w wysokości 489.938 zł. Była ona przeprowadzona bez ograniczenia sprzedaży.Dnia 9.II.1981 r. pomiędzy powodowym Przedsiębiorstwem a pozwanymi Jadwigą L., Marią K., Marią B., Janiną G. i pełnoletnią wówczas Ewą G. została zawarta umowa o współodpowiedzialności materialnej. Na podstawie tej umowy Jadwiga L. i Maria K. odpowiadały w 23% za powstały niedobór, a pozwane Maria B., Janina G. i Ewa G. w 18%.W dniach od 28.II.1981 r. do 13.III.1981 r. przeprowadzono - przy sprzedaży otwartej - inwentaryzację, która ujawniła niedobór w wysokości 53.919 zł. Trzecia inwentaryzacja przeprowadzona w dniach 7.IV.1981 r. - 5.V.1981 r. miała charakter inwentaryzacji zdawczo-odbiorczej i ujawniła niedobór w wysokości 57.594 zł. Według ustaleń zaskarżonego wyroku znajdujących potwierdzenie w opinii biegłego genezy niedoborów stwierdzonych w dwóch ostatnich inwentaryzacjach szukać należy w inwentaryzacji z dnia 9.II.1981 r., przy której popełniono omyłki w pomiarach.Na tle tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, że za powstały niedobór ponoszą w przeważającej mierze odpowiedzialność wszystkie pozwane z wyjątkiem pozwanej Ewy G., gdyż w okresie, gdy ona ponosiła odpowiedzialność materialną (dwie ostatnie inwentaryzacje), ujawniono jedynie pozorny niedobór, który faktycznie powstał uprzednio, a w tym czasie pozwana Ewa G. była małoletnia. Z tych przeto względów powództwo przeciwko tej pozwanej zostało oddalone.Wina pozwanych polega na niewłaściwym wykonywaniu obowiązków pracowniczych. Pozwana Jadwiga L. m.in. nie egzekwowała od pozostałych pozwanych wystawiania paragonów, przyjmowała towar bez zamówienia, wadliwie organizowała pracę, zezwalając na składowanie towaru na korytarzu, tolerowała możliwość zakupu atrakcyjnych towarów przez personel sklepu w ilościach odbiegających od norm przyjętych, nie sprawdzała wielokrotnie ilości dostarczonego towaru. W zasadzie te same zarzuty odnoszą się do pozwanej Marii K. O tyle jednak stopień jej zawinienia jest niższy, o ile niższa jest jej odpowiedzialność z tytułu nadzoru zastępcy kierownika stoiska od odpowiedzialności samego kierownika. Niemniej jednak w dużo większym zakresie nie dopełniła ona obowiązku właściwego wypełnienia paragonów. Dopuściła się też w największym stopniu nieprawidłowości dotyczących właściwego rozdziału kluczy, a ponadto dokonywała zakupu towarów szczególnie atrakcyjnych w ilościach przekraczających jej własne potrzeby.Stopień zawinienia pozwanych Marii B. i Janiny G. jest - w ocenie Sądu Wojewódzkiego - znacznie mniejszy, ponieważ na nich nie spoczywał obowiązek nadzoru. Niemniej jednak i one nie dopełniły obowiązków pracowniczych, akceptując niewłaściwy stan rzeczy wprowadzony przez kierowniczkę sklepu i jej zastępczynię.Prawomocnym wyrokiem karnym pozwana Jadwiga L. została skazana na mocy art. 218 § 1 k.k. za to, że jako kierowniczka stoiska nie sprawowała należytego nadzoru nad mieniem przez to, że nie sprawdzała dostarczonego towaru pod względem ilościowym z dowodem dostawy oraz nie egzekwowała od podległego personelu prawidłowego wystawiania paragonów za sprzedany towar. Pozwana Maria K. również została skazana z art. 218 § 1 k.k. za to, że nie sprawdzała dostarczonego towaru z dowodem dostawy, wystawiała paragony nieprawidłowo i tolerowała taki stan rzeczy u podległego personelu.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego również kierownictwo domu handlowego, jak i wyspecjalizowane jednostki kontrolne strony powodowej uchybiły obowiązkom w zakresie nadzoru, w związku z czym również i strona powodowa przyczyniła się do wyrządzenia szkody. Na podstawie art. 233 § 1 k.p.c. Sąd Wojewódzki ocenił stopień przyczynienia się strony powodowej do wyrządzenia szkody na 20%. W tym stanie rzeczy łączna odpowiedzialność 4 pozwanych sięgałaby 480.564 zł (600.704 - 120.140 zł =´480.564 zł). Uwzględniając postanowienia umowy o współodpowiedzialności materialnej z dnia 5.II.1980 r., odpowiedzialność pozwanej Jadwigi L. i Marii K. wynosiłaby po 137.359 zł 50 gr, pozwanej zaś Marii B. i Janiny G. po 100.918 zł 44 gr.Na podstawie § 6 i § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu (Dz. U. Nr 35, poz. 191). Sąd Wojewódzki uznał, że pozwane miały utrudnione sprawowanie nadzoru nad powierzonym mieniem. W związku z tym w stosunku do pozwanych Jadwigi L. i Marii K. zasądził odszkodowanie w wysokości 12-miesięcznego wynagrodzenia, a od pozwanych Marii B. i Janiny G. w wysokości 10-miesięcznego wynagrodzenia za pracę.Wyrok ten zaskarżyła strona powodowa, jak również pozwane. Skarżący wnoszą o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Zarzuty rewizji pozwanych, zmierzające do całkowitego oddalenia powództwa, nie mogą odnieść zamierzonego skutku. W świetle bowiem prawidłowych ustaleń zaskarżonego wyroku nie podważonych skutecznie przez pozwane w pracy pozwanych stwierdzono szereg poważnych uchybień w wykonywaniu obowiązków pracowniczych. Uchybienia te zostały - w sposób wiążący dla sądu cywilnego (art. 11 k.p.c.) - stwierdzone prawomocnym wyrokiem karnym w stosunku do pozwanych Jadwigi L. i Marii K. Uchybienia pozostałych dwóch pozwanych, jakkolwiek nie objętych postępowaniem karnym, polegają na tym, że - jako pracownice współodpowiedzialne materialnie - godziły się i tolerowały stan rzeczy wprowadzony przez kierowniczkę stoiska i jej zastępczynię. Uchybienia te mają charakter poważny, skoro sprowadzają się m.in. do tego, iż dostarczony na stoisko towar nie był przeliczany i sprawdzany z dowodem dostawy, a ponadto część tego towaru, mającego charakter towaru atrakcyjnego, była składana w pomieszczeniu, do którego dostęp miały osoby trzecie. Ten lekceważący stosunek pozwanych do obowiązków pracowniczych upoważniał Sąd Wojewódzki do przyjęcia oceny, że pozwane w przeważającej mierze przyczyniły się do wyrządzenia szkody, a podniesione w tym przedmiocie zarzuty nie podważyły prawidłowości tej oceny. Dlatego też rewizja pozwanych, jako nieuzasadniona, została oddalona na podstawie art. 387 k.p.c.II. Jeśli chodzi o rewizję powodowego Przedsiębiorstwa, to podlega ona uwzględnieniu tylko częściowo. Sąd Najwyższy nie podzielił zarzutu skarżącego co do przyjętego przez Sąd Wojewódzki 20-procentowego stopnia przyczynienia się strony powodowej do wyrządzenia szkody. Skarżący nie podważył ustaleń wyroku Sądu Wojewódzkiego, że stronie powodowej były znane, a nawet tolerowała ona uchybienia popełniane przez pozwane. W szczególności czynniki kontrolne powodowego Przedsiębiorstwa wiedziały o przechowywaniu części atrakcyjnego towaru w pomieszczeniu, w którym towar nie był należycie zabezpieczony, przy czym ze swej strony czynniki kontrolne nie podjęły żadnych starań, aby ten stan rzeczy zmienić. Należało w każdym razie zwrócić na to uwagę pozwanym, zobowiązać je do zaprzestania takiego postępowania, a w razie konieczności wyciągnąć w stosunku do pozwanych odpowiednie konsekwencje. Przyjęty z tego tytułu przez Sąd Wojewódzki stopień przyczynienia się strony powodowej do wyrządzenia szkody (20%) mieści się w granicach art. 233 § 1 k.p.c.Ma rację natomiast skarżący, kwestionując stanowisko Sądu Wojewódzkiego, iż w niniejszej sprawie zachodzą warunki przewidziane w § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu (Dz. U. Nr 35, poz. 191) i że wobec tego wysokość należnego od pozwanych odszkodowania może być obniżona do granic przewidzianych w § 8 tego rozporządzenia. Sąd Wojewódzki bowiem uznał, że pozwane miały utrudnione sprawowanie nadzoru nad powierzonym mieniem, jak tego wymaga § 6 rozporządzenia.Skarżący trafnie podnosi, że - wbrew stanowisku zajętemu przez Sąd Wojewódzki - sprawowanie omawianego nadzoru nie było utrudnione, a w każdym razie źródła tego utrudnienia nie można dopatrywać się po stronie powodowej, lecz mogło być ono co najwyżej konsekwencją niewłaściwego postępowania pozwanych. Składowanie przez pozwane części atrakcyjnych towarów w pomieszczeniu, do którego miały dostęp inne osoby, w czym Sąd Wojewódzki dopatruje się m.in. elementu utrudnienia w sprawowaniu przez pozwane nadzoru nad powierzonym mieniem, była wynikiem świadomego i niewłaściwego postępowania pozwanych, które wolały składować ten towar w tym pomieszczeniu niż w zabezpieczonym magazynie. Przecież sam Sąd Wojewódzki ustalił, że stoisko było w sposób należyty zabezpieczone, że nie było potrzeby lepszego zabezpieczenia, gdyż wszystkie towary mogły być składowane na stoisku i w magazynie podręcznym. Nie ma też istotnego znaczenia - z punktu widzenia należytego zabezpieczenia stoiska - umieszczenie części dywanów na podestach znajdujących się przed ladą, ponieważ kradzież przez klientów tych towarów, które odznaczały się znaczną wielkością, była wręcz niemożliwa.W tych warunkach obniżenie należnego od pozwanych odszkodowania na podstawie § 6 i § 8 omawianego rozporządzenia nie znajduje uzasadnienia i jest sprzeczne z tym rozporządzeniem. Obniżenie wysokości odszkodowania, które uzależnione zostało od spełnienia warunku, aby sprawowanie przez pracownika nadzoru nad powierzonym mieniem było utrudnione (§ 6 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu - Dz. U. Nr 35, poz. 191) należy rozumieć w ten sposób, iż utrudnienie to musi być spowodowane czynnościami zakładu pracy. Pracownik, który swym własnym postępowaniem, wynikającym z nienależytego wykonywania obowiązków pracowniczych, doprowadza do tego, iż sprawowanie nadzoru nad powierzonym mieniem staje się utrudnione, nie może korzystać z obniżenia wysokości odszkodowania przewidzianego w § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu (Dz. U. Nr 35, poz. 191).Dodatkowo trzeba nadmienić, że zastosowanie do pozwanych Jadwigi L. i Marii K. przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r. było również i z tego względu nieuzasadnione, że pozwane te zostały skazane prawomocnym wyrokiem karnym za przestępstwo przewidziane w art. 218 § 1 k.k.Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w sposób wskazany w sentencji wyroku.