IV PR 274/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Grymaszewski. Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Henryka K., Tadeusza W., Władysława B. i Lucjana S., przeciwko Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Ś. o wynagrodzenie za wynalazek, na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 17 kwietnia 1980 r.oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się zasądzenia od pozwanej Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Ś. kwoty 64.647 zł wynagrodzenia za IV okres stosowania ich pracowniczego wynalazku pod tytułem "Narzędzia do cięcia ołowiu i jego stopów", chronionego patentem. Twierdzili, iż na podstawie ugody zawartej w dniu 5.VI.1978 r. przed Sądem Wojewódzkim w L. pozwana Wytwórnia zobowiązała się do wypłaty jako uzupełnienia wynagrodzenia za I i II okres stosowania wymienionego wynalazku kwoty 50.000 zł w terminie 7 dni od zawarcia ugody, natomiast za III, IV i V okres stosowania wynalazku, to jest za lata 1977-1978, 1978-1979 i 1979-1980, wynagrodzenia na podstawie niezbędnej dokumentacji rozliczeniowej ilości ciętego ołowiu, w terminie 2 miesięcy po zakończeniu każdego roku obliczeniowego. Wypłacono im natomiast tylko wymienioną kwotę 50.000 zł oraz wynagrodzenie za III okres stosowania wynalazku, to jest od 15.X.1977 r. do 15.X.1978 r., a odmówiono wypłaty za okres od 15.X.1973 r. do 15.X.1979 r., toteż powodowie dochodzą wynagrodzenia za wymieniony okres stosowania wynalazku.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo, gdyż uznał, że wymieniona ugoda jest bezwzględnie nieważna (art. 58 § 1 k.c.) jako naruszająca art. 94 ust. 1 ustawy o wynalazczości.Wynalazek powodów zastosowano w 1968 r. W latach 1969-1972 wynalazku nie stosowano. Powodom wypłacono wynagrodzenie za lata 1968, 1976-1977 oraz 1977-1978.Zgodnie z art. 94 ust. 1 i 2 cytowanej ustawy o wynalazczości wynagrodzenie wypłaca się twórcy za okres nie dłuższy niż okres pierwszych pięciu lat stosowania wynalazku. W uzasadnionych przypadkach okres ten może być przedłużony o dalsze pięć lat.Okres pierwszych pięciu lat stosowania pracowniczego wynalazku, o którym mowa w art. 94 ust. 1 ustawy o wynalazczości, jest okresem kalendarzowym, którego bieg liczy się od dnia rozpoczęcia stosowania tego wynalazku w gospodarce uspołecznionej. Na bieg tego terminu nie mają wpływu przerwy w stosowaniu wymienionego wynalazku (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 25 maja 1979 r. V PZP 1/79, OSNCP 1980, z. 10, poz. 185). Skoro zaś stosowanie wynalazku powodów rozpoczęło się w 1968 r., to okres pierwszych pięciu lat, za który powodom przysługiwało wynagrodzenie, minął przed datą zawarcia przez strony ugody w sprawie. Z tych przyczyn wniosek powodów o nadanie ugodzie sądowej klauzuli wykonalności został prawomocnie oddalony.Powodowie w rewizji wnoszą o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ugoda zawarta przez strony, przed Sądem Wojewódzkim w L. w sprawie mogła wywołać skutki materialnoprawne tylko co do określonej w niej konkretnej kwoty 50.000 zł wynagrodzenia, która została powodom wypłacona.Skutków tych nie wywołuje ona natomiast co do tych postanowień, które stanowią powtórzenie zasad zawartych w przepisach prawa wynalazczego, określających obowiązki jednostki gospodarki uspołecznionej w zakresie ustalenia i wypłaty twórcy wynagrodzenia. W ugodzie stwierdzono bowiem, iż pozwana Wytwórnia wypłaci twórcom wynagrodzenie za III, IV i V okres stosowania wynalazku na podstawie dokumentacji określającej efekty uzyskane w tym okresie, i to w terminie dwóch miesięcy po zakończeniu każdego roku obliczeniowego.W myśl art. 93 ust. 2 cytowanej ustawy o wynalazczości podstawą do ustalenia wysokości wynagrodzenia za stosowanie pracowniczego projektu wynalazczego są efekty uzyskane przez stosowanie projektu. Przepis § 26 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) ustanawia terminy, w jakich wynagrodzenie ma być wypłacane twórcy. Wynagrodzenie za II i następne okresy stosowania wynalazku wypłaca się w terminie dwóch miesięcy od zakończenia roku obliczeniowego. Prawo do wynagrodzenia twórcy za wynalazek - poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie o wynalazczości - powstaje tylko wówczas, gdy wynalazek został zastosowany i przyniósł efekty ekonomiczne lub społeczne. Jest to skutek, którego osiągnięcie nie leży wyłącznie w sferze dyspozycyjnych uprawnień stron w zakresie łączącego ich stosunku prawnego, może on być uzależniony od różnych czynników natury ekonomicznej czy społecznej, kształtowanych niezależnie od ich woli. O stosowaniu pracowniczego projektu wynalazczego, czy zakresie jego stosowania, decydować mogą takie zmienne ze swej istoty okoliczności, jak np. zapotrzebowanie rynku na wyroby wytwarzane wedle wynalazku, czy też możliwości zaopatrzenia w surowce lub energię niezbędne do produkcji tych wyrobów. Ugoda zaś uzależniająca jej wykonanie od warunku niepewnego sprzeczna jest z jej celem w postaci zakończenia sporu co do łączącego strony stosunku prawnego.Powołana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 25 maja 1979 r. zawierająca wykładnię art. 94 ust. 1 ustawy o wynalazczości stanowi zasadę prawną wpisaną do księgi zasad prawnych i jest wiążąca dla Sądu Najwyższego przy rozpoznawaniu każdej sprawy także w zakresie oceny skutków materialnoprawnych ugód zawartych przed jej podjęciem. Z ustaleń zaś Sądu Wojewódzkiego, nie kwestionowanych przez skarżących, wynika, że dochodzone przez nich wynagrodzenie dotyczy okresu przekraczającego pierwsze pięć lat stosowania wynalazku.Okresy, za które przysługuje twórcy wynagrodzenie za stosowanie pracowniczego wynalazku - ustanowione w art. 94 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) - nie mogą ulec przedłużeniu na podstawie ugody sądowej zawartej między twórcą i jednostką gospodarki uspołecznionej stosującą jego wynalazek.Przewidziana bowiem w art. 94 ust. 2 wymienionej ustawy możliwość przedłużenia okresu wypłaty twórcy wynagrodzenia na dalsze pięć lat stosowania wynalazku uzależniona jest - w myśl § 23 ust. 3 cytowanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych - od zgody jednostki nadrzędnej.Zgoda gospodarki nadrzędnej w tym przedmiocie stanowi decyzję organu administracji państwowej podjętą w ramach swobodnego uznania tego organu. Uprawnienia w tym zakresie nie przysługują przeto stronom występującym w procesie o wynagrodzenie za stosowanie pracowniczego wynalazku.Zauważyć ponadto należy, iż przyjęta w ugodzie metoda obliczania efektów uzyskanych przez stosowanie wynalazku powodów jest sprzeczna z przedmiotem tego wynalazku chronionego patentem. Jak wynika z dokumentu patentowego, wynalazek dotyczy konstrukcji określonego wyrobu, w postaci narzędzia do cięcia ołowiu i jego stopów. Ochroną patentową nie jest objęty sposób wykorzystania tego narzędzia. Jeżeli zaś wynalazek dotyczy tylko wytworu, to jego stosowanie polega na samym wytworzeniu wyrobu czy urządzenia (por. uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 23 czerwca 1977 r. V PZP 1/77, OSNCP 1978, z. 10, poz. 173). Efektem stosowania takiego wynalazku jest zysk osiągnięty z uruchomienia produkcji wyrobów nowych dla jednostki stosującej projekt lub modernizacji wyrobów dotychczas wytwarzanych, przy czym oblicza się go w stosunku do ilości wyrobów wyprodukowanych wedle wynalazku w danym roku (zarządzenie Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. - M.P. Nr 16, poz. 98). Ustalone zaś i wypłacone powodom wynagrodzenie oparte zostało nie na efektach związanych z produkcją wyrobu wedle wynalazku, lecz na ilości ciętego w pozwanej Wytwórni ołowiu w okresie trzech lat, przy jednoczesnym założeniu w ugodzie, iż przysługiwać im będzie tak obliczone wynagrodzenie przez okres pięciu lat. Przyjęta metoda obliczania wysokości wynagrodzenia nie była - rzecz oczywista - krzywdząca dla powodów, zwłaszcza iż nie można podzielić poglądu wyrażonego przez nich na rozprawie przed Sądem Najwyższym, iż każdorazowa regeneracja urządzeń do cięcia ołowiu i jego stopów związana z normalnym ich używaniem stanowi wytworzenie nowego wyrobu wedle wynalazku.Z tych względów rewizja podlega oddaleniu (art. 387 k.p.c.).