ŁC 373/50

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu w dn. 2 maja 1950 r. na sesji wyjazdowej w Łodzi w sprawie z powództwa Klemensa K., przeciwko Skarbowi Państwa o ustalenie prawa własności, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej Prokuratorii Generalnej Rzpl. na wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 30 grudnia 1949 r., zaskarżony wyrok uchylił, całe postępowanie zniósł i pozew Klemensa K. odrzucił.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z 3 listopada 1948 r. Klemens K. podał, że na mocy umowy z 20 lutego 1933 r. wydzierżawił od T. budynki młyna, znajdującego się w majątku Rochna, bez urządzeń i wstawił do tego młyna swoje urządzenia i maszyny, wymienione w pozwie.W trybie dekretu o reformie rolnej majątek Rochna wraz z młynem przeszedł na własność Skarbu Państwa, a młyn wraz z resztówką oddany został do użytkowania Gminnej Spółdzielni Samopomocy Chłopskiej w Gałkówku, Spółdzielnia zaś na mocy umowy z dnia 15 listopada 1947 r. wydzierżawiła młyn bratu powoda Antoniemu K.Powód Klemens K. zaznacza w pozwie, że aczkolwiek ani Spółdzielnia, ani Skarb Państwa nie twierdzą, aby wymienione w pozwie urządzenie młyna stanowiło własność Skarbu Państwa, to jednak powód ma interes prawny w tym, aby ustalić swoje prawo własności, i dlatego wnosi o ustalenie, że przedmioty, wymienione w pozwie, stanowiące urządzenie młyna, są własnością powoda.Prokuratoria Generalna powołując się na dekret z dnia 25 października 1948 r. (Dz. U. z 1948 r. Nr 50, poz. 384) zarzuciła niewłaściwość sądu i niedopuszczalność drogi procesu cywilnego.Sąd Okręgowy po przesłuchaniu świadków uznał, że para walców, kamień, maszyna Eureka, 7 metrów transmisji, cylinder i 8 pasów stanowią własność Klemensa K., w pozostałej części powództwo oddalił. Sąd Apelacyjny, nie uwzględniając odwołania Prokuratorii Generalnej, zatwierdził wyrok Sądu Okręgowego.W skardze kasacyjnej Prokuratoria Generalna wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i odesłanie sprawy do ponownego osądzenia, bądź o zmianę tegoż wyroku i odrzucenie pozwu, powołując się na naruszenie art. 3 i art. 236 k.p.c., art. 1 i art. 2 dekretu z dnia 25 października 1948 r. (Dz. U. z 1948 r. Nr 50, poz. 384), § 11 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51).W szczególności Prokuratoria Generalna w powołaniu się na ustawę z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 3, poz. 17) twierdzi, że analogicznie do przepisów tej ustawy orzekanie o składnikach majątkowych należy do drogi administracyjnej i że Sąd Apelacyjny błędnie ogranicza te przepisy, uznając, że nie mają one zastosowania do majątku dzierżawców rolnych. Prokuratoria Generalna podnosi, że skoro na mocy art. 1 i art. 2 dekretu z dnia 25 października 1948 r. władze administracyjne są powołane do orzekania o wydaniu inwentarza dzierżawcom majątków ziemskich, to powołane są także do ustalenia prawa własności, błędne więc jest twierdzenie, jakoby o prawie własności mienia dzierżawcy miały rozstrzygać zarówno sądy jak i władze administracyjne.Sąd Apelacyjny, zdaniem Prokuratorii Generalnej, dopuszczając dowód za świadków, pogwałcił § 11 cytowanego rozporządzenia z 1 marca 1945 r., wymagający do stwierdzenia własności inwentarza dzierżawcy dowodu na piśmie.Uzasadnienie prawneSkarga kasacyjna jest uzasadniona.Na zasadzie art. 1 dekretu z dnia 25 października 1948 r. (Dz. U. z 1948 r. Nr 50, poz. 384) Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Skarbu powołany jest do orzekania w sprawie roszczeń byłych dzierżawców nieruchomości ziemskich w sprawach: 1) o wydanie należącego do nich inwentarza, który znajduje się w posiadaniu Skarbu Państwa lub osób wywodzących swe prawa od Skarbu Państwa i 2) o odszkodowanie za inwentarz, który władze państwowe przekazały osobom trzecim w drodze aktów publiczno-prawnych.Skoro roszczenia dzierżawców o wydanie należącego do nich inwentarza przekazane zostały do rozpoznania w trybie administracyjnym, podstawą zaś takiego roszczenia jest prawo własności tego inwentarza, to władze administracyjne, powołane do rozstrzygania spraw o wydanie inwentarza, przy rozpoznawaniu tych spraw ustalają, czy poszukiwany inwentarz stanowi własność dzierżawcy.Władza uprawniona i powołana do rozpoznawania roszczeń o wydanie inwentarza, opartych na prawie własności lub na innym prawie rzeczowym, jest tym samym uprawniona i powołana do rozpoznawania spraw o ustalenie prawa własności do inwentarza. Nie do pomyślenia bowiem jest taki stan prawny, w którym o obowiązku wydania rzeczy z tytułu własności orzekałaby władza, która nie byłaby powołana do orzekania, gdyby chodziło o samo ustalenie prawa własności. Należy bowiem zważyć, że o ustalenie prawa można wystąpić do sądu tylko wtedy, gdy żądający ustalenia zapobiega w ten sposób naruszeniu swego prawa i ma wskutek tego interes prawny w ustaleniu. Z tego wynika, że tak w przypadku naruszenia określonego prawa, jak i w przypadku zapobieżenia naruszeniu tego prawa powinna orzekać ta sama władza: albo sąd albo inna władza powołana ustawą do orzekania w danym przypadku. W przeciwnym razie nieuniknione byłyby kolizje między orzeczeniami władzy sądowej i administracyjnej. Kolizjom takim zapobiega zasada: jeżeli ustawa wyłącza z kompetencji sądu rozstrzyganie pewnej kategorii sporów, to tym samym wyłącza nie tylko spory o świadczenie określonej kategorii, lecz także przewidziane w art. 3 k.p.c. spory o ustalenie stosunków prawnych obowiązków albo praw, z których wynikają te świadczenia (zasada ta znalazła wyraz w art. 566 § 3 k.p.c.). W rozważanym przypadku powództwo Klemensa K. ma na celu uzyskanie wyroku sądowego, który by przesądził o obowiązku Skarbu Państwa wydania K. urządzenia młyna albo zapłaty odszkodowania, co oczywiście ograniczałoby zastrzeżoną władzy administracyjnej kompetencję.Zasadnie zatem skarga kasacyjna zarzuca, że droga procesu cywilnego w sprawie niniejszej powodowi nie służy.Z powyższych zasad na mocy art. 2 i art. 440 k.p.c. zaskarżony wyrok został uchylony, postępowanie zniesione i pozew odrzucony.