RNw 39/63

Uzasadnienie faktyczneSkoro art. 285 k.w.p.k. stanowi, że uwzględniając wniosek rewizyjny złożony na niekorzyść skazanego po upływie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, Sąd Najwyższy ogranicza się tylko do ustalenia uchybień - to dojść należy do wniosku, że Sąd Najwyższy nie może dokonać żadnej zmiany lub uchylenia orzeczenia, które byłoby niekorzystne dla oskarżonego. Art. 285 k.w.p.k. ustala więc w określonych warunkach zakaz reformationis in peius nawet w razie zaskarżenia orzeczenia na niekorzyść skazanego. Wprowadzenie tego rodzaju zakazu jest zrozumiałe z tego względu, że chodzi tu o naruszenie prawomocnego orzeczenia, które już od dłuższego czasu urosło w moc prawa. Zasada procesowa zgodności orzeczenia z prawdą obiektywną doznaje w przepisie art. 285 k.w.p.k. pewnego ograniczenia na rzecz innej zasady procesowej: pewności i trwałości prawomocnego orzeczenia sądowego.Nasuwa się tu jednak pytanie, jaki jest zakres zakazu reformationis in peius wynikający z art. 285 k.w.p.k., tzn., czy dotyczy on tylko kary, czy też i innych zmian orzeczenia, a w szczególności - jak w sprawie niniejszej - zmiany kwalifikacji prawnej czynu na surowszą.Zakaz reformationis in peius, w razie braku zaskarżenia orzeczenia na niekorzyść oskarżonego, jest zasadą prawną procesu karnego ściśle związaną z konstytucyjną zasadą prawa do obrony. Zakaz reformationis in peius nie ma jednak charakteru bezwzględnego, lecz jest instytucją prawną, której zakres unormowany jest w sposób konkretny w poszczególnych przepisach kodeksu wojskowego postępowania karnego, i to w różny sposób w zależności od rodzaju orzeczenia i od stadium postępowania. W postępowaniu rewizyjnym granice zakazu reformationis in peius zakreślone zostały w art. 279 § 2 k.w.p.k., który zabrania jedynie zwiększenia kary, jeśli nie złożono skargi na niekorzyść skazanego. Oznacza to, że zmiana orzeczenia nawet niekorzystna dla oskarżonego jest w interesie zgodności orzeczenia z prawdą obiektywną zawsze możliwa, byle tylko zmiana ta nie polegała na zwiększeniu kary.W szczególności więc zakaz reformationis In peius nie staje na przeszkodzie dokonywania w wyniku postępowania rewizyjnego zmian w zakresie kwalifikacji przestępstwa i to nawet wtedy, gdy chodzi o zastosowanie kwalifikacji surowszej. Należy podkreślić, że wprawdzie art. 279 § 2 k.w.p.k. reguluje tylko zagadnienie związane z ponownym rozpoznaniem sprawy przez sąd I instancji, jednakże uznać należy w drodze analogii, że stosuje się on także do orzeczeń instancji rewizyjnej. Wynika to z brzmienia art. 276 § 1 lit. a k.w.p.k., który przewiduje, że Sąd Najwyższy sam poprawia błędną kwalifikację czynu, nie ma natomiast uprawnień do zwiększenia kary.Należy więc dojść do wniosku, że zakaz reformationis in peius w postępowaniu rewizyjnym został w przepisach k.w.p.k. ukształtowany w sposób uwzględniający w dużym stopniu realizację zasady procesowej: zgodności orzeczenia z prawdą obiektywną.Jeśli chodzi o postępowanie prowadzone na skutek wniosku rewizyjnego złożonego po upływie 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia, to sytuacja jest odmienna. Jak zaznaczono wyżej, w kolizję z zasadą zgodności orzeczenia z prawdą obiektywną wchodzi zasada pewności prawnej i trwałości prawomocnego orzeczenia, którą to kolizję ustawodawca musiał rozwiązać. Charakterystyczne jest, że rozwiązując tę kolizję, k.w.p.k. rozciąga zakaz reformationis in peius nawet na sytuację, gdy orzeczenie zostało zaskarżone na niekorzyść skazanego. W tych warunkach, ponieważ art. 285 k.w.p.k. mówi ogólnie o zaskarżeniu orzeczenia "na niekorzyść", przeto brak podstaw, by określenie "na niekorzyść" interpretować w sposób ograniczający, i to na podstawie analogii do art. 279 § 2 k.w.p.k., skoro sytuacje w zwykłym postępowaniu rewizyjnym i w postępowaniu w trybie nadzoru sądowego nie są analogiczne, gdyż w pierwszym wypadku uchyleniu na niekorzyść oskarżonego ma ulec orzeczenie nieprawomocne, a w drugim - prawomocne. Należy wreszcie wskazać, że szerokiemu pojmowaniu zakazu reformationis in peius wynikającemu z art. 285 k.w.p.k. nie staje na przeszkodzie art. 287 k.w.p.k., który przewiduje, że przepisy art. 272-280 k.w.p.k. (a więc i art. 279 § 2) stosuje się odpowiednio do postępowania w trybie nadzoru sądowego. Stosowanie bowiem art. 279 § 2 k.w.p.k. w postępowaniu wynikającym z nadzoru sądowego nie może kolidować ze szczególną normą dotyczącą tego postępowania, jaką jest art. 285 k.w.p.k., a ponadto stosowanie norm postępowania rewizyjnego w postępowaniu w trybie nadzoru sądowego musi nastąpić "odpowiednio", tj. z uwzględnieniem wszystkich różnic istniejących między obu postępowaniami.Ponieważ art. 285 k.w.p.k. zawiera zakaz zmiany orzeczenia na niekorzyść, a nie zakaz zmiany kwalifikacji na surowszą, należy rozstrzygnąć, czy zmiana kwalifikacji na surowszą jest zawsze na niekorzyść oskarżonego. Niewątpliwie w większości wypadków tak jest, gdyż surowsza norma karna to z reguły norma przewidująca wyższą górną granicę sankcji karnej, a ta granica jest miernikiem społecznego niebezpieczeństwa danego przestępstwa in abstracto, tj. wagi przestępstwa. Dla skazanego zaś nie jest na pewno obojętne, czy w wyroku skazującym potępiono go za cięższe przestępstwo, czy też za lżejsze. Pojęcie zresztą surowszej kwalifikacji prawnej w sensie skutków karno-prawnych ma znaczenie w postępowaniu sądowym jedynie w sytuacji, o której mówi art. 188 lit. e i art. 246 § 2 k.w.p.k. Z kwestią zmiany kwalifikacji na surowszą wiąże się bowiem wówczas nie tylko ocena wagi popełnionego przestępstwa, lecz także możliwość wymierzenia surowszej kary. Dlatego też surowszą kwalifikacją w rozumieniu art. 188 lit. e i art. 246 § 2 k.w.p.k. będzie kwalifikacja, w ramach której można wymierzyć nie tylko wyższą karę od maksymalnie możliwej kary według poprzedniej kwalifikacji, lecz i kwalifikacja, przy której dolna granica kary ulega podwyższeniu, przy której można zastosować surowsze kary dodatkowe, przy której odpadnie możliwość zastosowania amnestii itp. Zastosowanie kwalifikacji, która prowadzi do realnego pogorszenia sytuacji oskarżonego w sensie możliwości zastosowania do niego surowszej represji lub niemożliwości zastosowania represji łagodniejszej, jest więc w rozumieniu art. 188 lit. e i art. 246 § 2 k.w.p.k. zastosowaniem kwalifikacji surowszej, gdyż pogarsza sytuację oskarżonego w najważniejszej dla niego dziedzinie represji karnej.W postępowaniu rewizyjnym, jak również w postępowaniu prowadzonym w trybie nadzoru sądowego, nie zachodzi możliwość wymierzenia kary surowszej i dlatego ocena wzajemnego stosunku zmian kwalifikacji na surowszą i zmiany orzeczenia na niekorzyść oskarżonego przedstawia się inaczej. Jak zaznaczono bowiem wyżej, w ramach postępowania rewizyjnego problem ten nie istnieje w ogóle, gdyż zakaz reformationis in peius obejmuje jedynie zagadnienie kary. W postępowaniu jednak w trybie nadzoru, gdy wniosek rewizyjny został złożony po upływie 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia, problem ten ma istotne znaczenie. W tym wypadku oczywiście zmiana kwalifikacji na surowszą z reguły jest zmianą na niekorzyść oskarżonego, gdyż zostaje on uznany za winnego popełnienia przestępstwa cięższego.