U 2/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie: ppłk S. Mendyka (sprawozdawca), płk K. Mioduski, płk Z. Furtak, płk C. Lipski, płk A. Porzecki, płk S. Rzeczycki. Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk M. Flemming.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w trybie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) wniosku Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na pytania prawne:"1. Czy Sąd Najwyższy, rozpoznając sprawę wskutek rewizji oskarżonego, jest uprawniony do poprawienia z urzędu kwalifikacji czynu na taką, która stosownie do art. 363 § 1 k.p.k. pociąga za sobą obowiązek zasądzenia od oskarżonego odszkodowania pieniężnego na rzecz pokrzywdzonej instytucji państwowej lub społecznej?2. W razie udzielenia pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze - czy Sąd Najwyższy ma w takim wypadku obowiązek zasądzenia odszkodowania pieniężnego, mimo że wyrok sądu I instancji nie był zaskarżony na niekorzyść oskarżonego w części dotyczącej odszkodowania pieniężnego?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora,uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. 382 k.p.k. sąd odwoławczy rozpoznaje sprawę w granicach środka odwoławczego, w zakresie zaś szerszym o tyle, o ile ustawa to przewiduje.Od tej zasady istnieją wyjątki określone w art. 388, 389 i 404 k.p.k. Zastosowanie pierwszego z wymienionych przepisów powoduje uchylenie wyroku sądu I instancji i bądź umorzenie postępowania, bądź przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania na rozprawie głównej (art. 386 § 2 k.p.k.), zastosowanie zaś drugiego z tych przepisów rodzić może skutki wyłącznie korzystne dla oskarżonego. Są to zatem wyjątki od przepisu art. 382 k.p.k. takie, które nie zezwalają na pogorszenie sytuacji oskarżonego przez merytoryczne rozstrzygnięcie na jego niekorzyść.Trzeci z wymienionych wyżej przepisów, tj. art. 404 k.p.k., ma charakter odmienny od dwóch poprzednio omówionych, albowiem nie tylko zezwala, ale wręcz nakazuje ("sąd rewizyjny poprawia błędną kwalifikację prawną czynu (...)") sądowi odwoławczemu poprawić błędną kwalifikację prawną czynu niezależnie od granic środka odwoławczego, a więc - jak to rozumieć należy - również wtedy, gdy środek odwoławczy wniesiony został na korzyść oskarżonego. Poprawienie kwalifikacji prawnej czynu na właściwą zgodnie z art. 404 k.p.k. może zatem spowodować orzeczenie w tym zakresie na niekorzyść oskarżonego, choćby on sam tylko (lub jego obrońca albo prokurator na korzyść oskarżonego) wyrok sądu I instancji zaskarżył. Omawiany przepis prawny, nakazując sądowi rewizyjnemu poprawić błędną kwalifikację prawną czynu na właściwą, nie zawiera żadnego dalszego ograniczenia, zakazującego dokonywania tego rodzaju merytorycznej korektury zaskarżonego wyroku, która by stanowiła z kolei podstawę do stosowania w sprawie przepisu art. 363 § 1 k.p.k. Stąd wniosek, że poprawienie kwalifikacji prawnej czynu stosownie do art. 404 k.p.k. jest nie tylko możliwe, lecz konieczne w każdej, uzasadnionej okolicznościami sprawy sytuacji, i to bez względu na to, czy taka korektura wyroku rodzi z kolei obowiązek rozstrzygania w kwestii unormowanej przepisem art. 363 § 1 k.p.k., czy też nie.Przepis art. 404 k.p.k., jako ten jedyny, niekorzystny dla oskarżonego wyjątek od zasady rozstrzygania sprawy w postępowaniu odwoławczym tylko w granicach wniesionego środka odwoławczego, nie dopuszcza jednak możliwości rozstrzygnięcia w zakresie daleko idącym, tj. w zakresie wykraczającym poza ramy samej tylko zmiany kwalifikacji prawnej czynu. Wynika to wyraźnie z jego brzmienia: (...) "poprawia błędną kwalifikację prawną czynu (...), jeżeli nawet nie może poza tym wyroku zmienić". Dopuszczalna i konieczna jest więc sama tylko zmiana kwalifikacji prawnej czynu, bo tylko takie, nawet na niekorzyść oskarżonego merytoryczne rozstrzygnięcie przewiduje przepis art. 404 k.p.k. Inne zmiany wyroku dopuszczalne są jedynie w granicach wniesionego środka odwoławczego, przy czym jeśli idzie o zmiany wyroku na niekorzyść oskarżonego, to wyłącznie w granicach zakreślonych treścią art. 383 § 1 k.p.k. Przepis ten bowiem jednoznacznie stanowi, że na niekorzyść oskarżonego sąd odwoławczy może orzec jedynie wtedy, gdy środek odwoławczy został wniesiony na niekorzyść oskarżonego, a i to tylko w granicach tego środka odwoławczego. Stąd wniosek, że jeśli wyrok nie został zaskarżony na niekorzyść oskarżonego, ale tylko przez tego ostatniego lub jego obrońcę, to wówczas poza ewentualną, uzasadnioną okolicznościami sprawy zmianą błędnej kwalifikacji prawnej czynu na właściwą, choćby surowszą od przyjętej w zaskarżonym wyroku, dalej idące zmiany tegoż wyroku na niekorzyść oskarżonego nie są w ogóle dopuszczalne, gdyż byłoby to sprzeczne z treścią art. 404 k.p.k. oraz art. 383 § 1 k.p.k.Nie ulega wątpliwości, że orzeczenie o odszkodowaniu stosownie do art. 363 § 1 k.p.k. jest orzeczeniem merytorycznym, które może być zawarte jedynie w wyroku. Wynika to z przepisów art. 360 § 1 pkt 5 i art. 363 § 1 k.p.k. ("w razie skazania (...)") w związku z art. 368 § 1 i 2 k.p.k., przy czym ten ostatni przepis, taksatywnie wymieniając wypadki, które mogą być rozstrzygnięte także w postanowieniu (na które przysługuje stronom zażalenie), nie zawiera sformułowania dotyczącego takiej możliwości w odniesieniu do sytuacji przewidzianej w art. 363 § 1 k.p.k. Odszkodowanie określone w art. 363 § 1 k.p.k., nie mając co prawda charakteru kary przewidzianej w przepisach prawa karnego materialnego, jest jednak orzeczeniem co do meritum w zakresie odpowiedzialności cywilnej sprawcy zaboru mienia społecznego, które, tak jak kwestia winy i kary, może być rozstrzygnięta jedynie w wyroku.Jeżeli więc, jak to wyżej wywiedziono, tylko kwalifikacja prawna czynu oskarżonego może być przez sąd rewizyjny na niekorzyść oskarżonego zmieniona w myśl art. 404 k.p.k., innego zaś rodzaju merytoryczne rozstrzygnięcie bez rewizji założonej na niekorzyść oskarżonego (i tylko w jej granicach) nie jest dopuszczalne - to niedopuszczalne jest także orzeczenie sądu odwoławczego w kwestii odszkodowania przewidzianego w art. 363 § 1 k.p.k. Orzeczenie bowiem takie może zapaść w sądzie odwoławczym tylko wtedy, gdy istnieją przesłanki określone w art. 382 i 383 § 1 k.p.k., a więc wówczas, gdy wyrok sądu I instancji zostanie w tym zakresie - na niekorzyść oskarżonego - zaskarżony. Z tych zatem powodów na przedstawione pytania prawne należało udzielić odpowiedzi jak wyżej.