V K 323/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Chełmicki.Sędziowie: L. Chmielewski, K. Czajkowski (współsprawozdawca), T. Krokosz, P. Ławacz, J. Zembaty (sprawozdawca), L. Damulewicz.Prokurator: S. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Stanisława F. oskarżonego z art. 4 § 1 m.k.k., art. 259 k.k., art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 259 k.k., art. 26 i 27 k.k. w związku z art. 215 § 1 k.k. oraz z art. 2 § 1 dekretu z dnia 4 marca 1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68) i z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 2 § 1 tegoż dekretu, po rozpoznaniu założonej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego rewizji nadzwyczajnej na korzyść oskarżonego Stanisława F. od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1959 r., częściowo utrzymującego w mocy, a częściowo uchylającego co do oskarżonego Stanisława F. wyrok Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego w Warszawie z dnia 2 lutego 1959 r., na podstawie art. 378 § 1 lit. d) i § 2 k.p.k.uchylił oba wyżej wymienione wyroki w części dotyczącej oskarżonego Stanisława F. i przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu dla Województwa Warszawskiego w Warszawie.Rewizja nadzwyczajna Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od prawomocnego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1959 r., który w części dotyczącej oskarżonego Stanisława F. uchylił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego z dnia 2 lutego 1959 r. co do jednego z przypisanych oskarżonemu czynów i na podstawie ustawy o amnestii z 1956 r. postępowanie umorzył, a w pozostałej części utrzymał tenże wyrok w mocy - zarzuca temu wyrokowi na podstawie art. 371 pkt 3 k.p.k. mogącą mieć wpływ na jego treść obrazę art. 272 k.p.k. ze względu na to, że wyznaczenie przez Sąd Wojewódzki obrońcą z urzędu adwokata, którego obrony oskarżony zrzekł się w toku rozprawy, jest istotnym uchybieniem naruszającym prawo oskarżonego do obrony, i wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej oskarżonego Stanisława F. oraz o przekazanie sprawy w tej części do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy w powiększonym składzie wyraził następujący pogląd prawny:Rewizja nadzwyczajna jest słuszna.Wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego w Warszawie z dnia 2 lutego 1959 r. skazany został między innymi oskarżony Stanisław F. za przestępstwa:1) z art. 4 § 1 m.k.k. - na 5 lat więzienia;2) z art. 2 § 1 dekretu z dnia 4 marca 1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68) - na 6 lat więzienia z utratą praw na 5 lat;3) z art. 23 § 1 w związku z art. 259 k.k. - na 2 lata więzienia z utratą praw na 2 lata;4) z art. 259 k.k. - na 3 lata więzienia z utratą praw na 2 lata;5) z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 2 § 1 dekretu z dnia 4 marca 1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68) - na karę 3 lat więzienia z utratą praw na 2 lata;6) z art. 2 § 1 dekretu z dnia 4 marca 1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68) - na 10 lat więzienia z utratą praw na 5 lat;7) z art. 2 § 2 dekretu z dnia 4 marca 1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68) - na 5 lat więzienia z utratą praw na 3 lata;8) z art. 259 k.k. - na 2 lata więzienia z utratą praw na 2 lata;9) z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 2 § 1 dekretu z dnia 4 marca 1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68) - na 3 lata więzienia z utratą praw na 2 lata;10) z art. 26 i 27 lub w związku z art. 215 § 1 k.k. - na 3 lata więzienia z utratą praw na 2 lata.Karę orzeczoną w pkt 3 Sąd Wojewódzki darował oskarżonemu na podstawie ustawy o amnestii z 1956 r.Jako karę łączną Sąd Wojewódzki wymierzył oskarżonemu Stanisławowi F. 15 lat więzienia z utratą praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 5 lat.Sąd Najwyższy, rozpoznając niniejszą sprawę na skutek rewizji oskarżonych, wyrokiem z dnia 15 grudnia 1959 r. uchylił zaskarżony wyrok między innymi w części dotyczącej skazania oskarżonego Stanisława F. za czyn z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 259 k.k. i postępowanie w tej części umorzył na podstawie ustawy o amnestii z 1956 r., utrzymując w mocy zaskarżony wyrok (co do tego oskarżonego) w pozostałej części.Oskarżony Stanisław F. zgłosił w swojej rewizji między innymi zarzut pogwałcenia przez Sąd Wojewódzki jego praw do obrony przez wyznaczenie mu - wbrew jego woli - jako obrońcy z urzędu tego samego adwokata, do którego stracił on zaufanie i któremu cofnął upoważnienie do obrony.Sąd Najwyższy uznał, że "zarzut pogwałcenia przez Sąd Wojewódzki praw oskarżonego do obrony nie jest słuszny. Po pierwsze dlatego, że oskarżony, cofając swemu obrońcy pełnomocnictwo, nie twierdził bynajmniej, iż czyni tak dlatego, że - jego zdaniem - obrońca źle go bronił. Po wtóre z tej racji, że zarówno oskarżony na rozprawie, jak i nowy obrońca w rewizji nie zgłosili żadnych zarzutów, które by wskazywały na to, iż poprzedni obrońca z wyboru, po wyznaczeniu go obrońcą z urzędu, w sposób niewłaściwy wykonywał swe obowiązki obrończe". To stanowisko Sądu Najwyższego jest błędne. Rozprawa w sprawie niniejszej rozpoczęła się w dniu 26 stycznia 1959 r. Na rozprawie tej obok oskarżonego Stanisława F. stawił się jego obrońca adwokat S. ustanowiony w sprawie. Adwokat ten brał również udział w rozprawie w dniach 27, 28 i 29 stycznia 1959 r. W czwartym dniu rozprawy, tj. dnia 29 stycznia 1959 r., jak to stwierdza protokół tej rozprawy, "oskarżony Stanisław F. rezygnuje z obrony adwokata S., obrońcy z wyboru, i powołuje na jego miejsce adwokata L." Sąd zaś postanowił "wniosku oskarżonego Stanisława F. nie uwzględnić w przedmiocie powołania nowego obrońcy z wyboru adwokata L. i wyznaczyć dotychczasowego obrońcę z wyboru adwokata S. jako obrońcę z urzędu oskarżonego Stanisława F."W dalszym toku rozprawy adwokat ten brał udział jako obrońca z urzędu oskarżonego Stanisława F. Wynika to z powyższego postanowienia i z adnotacji w kolejnych protokołach ("oskarżeni z obrońcami jak na rozprawie w dniu wczorajszym") oraz faktu, że wymieniony obrońca z urzędu złożył na rozprawie w dniu 30 stycznia 1959 r. wniosek dowodowy, którego Sąd Wojewódzki nie uwzględnił. Po zamknięciu przewodu sądowego i udzieleniu głosu stronom, ustanowiony z urzędu obrońca Stanisława F. adwokat S. nie zabierał jednak głosu i nie składał żadnych wniosków końcowych.W związku z powyższym należy stwierdzić, że nie wymaga uzasadnienia oświadczenie oskarżonego o cofnięciu pełnomocnictwa ustanowionemu obrońcy i że taki przejaw woli oskarżonego nie podlega ocenie sądu. Oskarżony ma przede wszystkim zagwarantowane Konstytucją i szczegółowymi przepisami k.p.k. prawo posiadania obrońcy z wyboru, a nawet aż trzech (art. 76 k.p.k.). Obrońcę z urzędu wyznacza się tylko w warunkach określonych w art. 80 k.p.k., przy czym uprawnienia te przysługują również przewodniczącemu rozprawy, gdy obrona jest niezbędna, a oskarżony nie może lub nie chce skorzystać z prawa wyboru adwokata.Oskarżony Stanisław F. przez oświadczenie, że zrzeka się ustanowionego przez siebie adwokata i powołuje na jego miejsce nowego obrońcę, dał wyraz temu, że nie ma więcej zaufania do adwokata, z którego pomocy zrezygnował.Adwokat ten nie mógł więc na polecenie Sądu Najwyższego dłużej bronić oskarżonego, nawet jako obrońca z urzędu, gdyż przestał być w ogóle obrońcą oskarżonego w sprawie.Obrona oskarżonego nie może czynić zadość jedynie wymaganiom formalnym przez sam fakt obecności adwokata na rozprawie w warunkach określonych w art. 79 k.p.k. Przeciwnie, obrona oskarżonego musi być pełna i rzeczywista oraz oparta na zaufaniu oskarżonego do swojego obrońcy.Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu II K 901/59, uchylając zaskarżony wyrok na podstawie art. 385 k.p.k.Również w orzeczeniu z dnia 30 grudnia 1958 r. (III K 1231/58) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że w razie niemożliwego do usunięcia konfliktu między obrońcą z wyboru a oskarżonym, gdy oskarżony zrzekł się obrony i cofnął upoważnienie dla obrońcy, wyznaczenie tegoż adwokata obrońcą z urzędu w tym samym procesie należy uznać za ograniczenie praw oskarżonego do obrony. Naruszenie zaś przepisów o obronie niezbędnej jest uchybieniem tak istotnym, że sąd rewizyjny, niezależnie od zarzutów podniesionych w rewizji, uchyla zaskarżony wyrok, gdy oskarżony nie miał obrońcy (art. 378 § 1 lit. d) k.p.k.). Zawarte bowiem w art. 378 § 1 lit. d) k.p.k. określenie: "oskarżony nie miał obrońcy" - obejmuje nie tylko wypadek fizycznej nieobecności obrońcy na rozprawie, ale również i taką sytuację jak w sprawie niniejszej, gdy oskarżony cofnął upoważnienie do obrony ustanowionemu przez siebie adwokatowi, a sąd pomimo to ustanowił go obrońcą z urzędu, oraz taką sytuację, gdy obrońca z urzędu lub z wyboru po zamknięciu przewodu sądowego nie składa wniosków końcowych.Z tych powodów orzeczono jak w sentencji.