I K 100/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Zembaty; Sędziowie: A. Bachrach (sprawozdawca), A. Eimer; Prokurator: Wł. Bednarz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Izabeli Z., Weroniki Ł., Henryka P. i innych, oskarżonych z art. 286 § 1 i 2 k.k., po rozpoznaniu założonych przez oskarżonych rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 20 listopada 1951 r., na podstawie art. 375, 383 pkt. 2 i 3, art. 388 k.p.k. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneRewizje oskarżonych Izabeli Z. i Weroniki Ł. zarzucają między innymi błędną ocenę okoliczności faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku, a w związku z tym obrazę art. 320 i 339 k.p.k. W szczególności Sąd błędnie ustalił, że w zarządzanym przez oskarżone sklepie powstało manko jedynie w wyniku dokonywanych przez nie przywłaszczeń. Powyższe błędne ustalenie jest, jeżeli chodzi o oskarżoną Izabelę Ż. wynikiem:a)pominięcia przez Sąd tak istotnych okoliczności, jak brak fachowego przygotowania oskarżonej, ciasnota lokalu, brak pomocy pomimo dużych obrotów Spółdzielni, które to okoliczności - zdaniem rewizji - miały niewątpliwie wpływ na powstanie manka,b)nierozważenia przez Sąd, że "chaos i zaleganie ze sprawozdawczością księgową Spółdzielni" były jednym z czynników, który miał wpływ na powstanie manka,c)błędnego oparcia swych ustaleń co do wysokości manka, wobec wadliwej księgowości Spółdzielni.Jeżeli chodzi o oskarżoną Weronikę Ł.:a)błędnej oceny przez Sąd ekspertyzy buchalteryjnej biegłego N., którego ekspertyza była oparta w zasadzie na jedynie mechanicznym podsumowaniu danych, znajdujących się w Gminnej Spółdzielni w T. bez rozważenia, czy dane te pod względem dowodowym zostały należycie zweryfikowane,b)obrazy prawa procesowego, która miała wpływ na treść wyroku, a w szczególności obrazy art. 292 k.p.k. w związku z art. 111 k.p.k. przez niedopuszczenie dowodu z ponownej ekspertyzy buchalteryjnej, pomimo rażących niedokładności ekspertyzy biegłego N. i jaskrawych jej sprzeczności z zeznaniami świadka W. i wyjaśnieniami oskarżonego P.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:Do ustalenia rodzaju, zakresu i stopnia winy poszczególnych oskarżonych w sprawie niniejszej brak jest w wyroku Sądu Wojewódzkiego podstawowych ustaleń wyjściowych, a więc przede wszystkim w stosunku do oskarżonych Z. i Ł., które pozostają pod zarzutem przywłaszczenia mienia znajdującego się w powierzonych im sklepach spółdzielczych. Brak jest ustalenia Sądu, czy przyjęły one remanenty według stanu zapisów, czy też według obliczenia w naturze, i jaką wartość początkową posiadało powierzone im mienie. Następnie brak jest ustalenia Sądu, opartego na sprawdzonych przez Sąd dowodach w przedmiocie obrotu towarowo-gotówkowego oskarżonych, a mianowicie wartości dostarczanych im towarów oraz ilości odprowadzanej przez nie gotówki. Ustalenie tego przez Sąd i stwierdzenie prawidłowości lub nieprawidłowości zapisów obciążających oskarżone oraz uznających je z tytułu wpłaconych kwot stanowi niezbędną podstawę obliczenia niedoboru i dalszych wniosków Sądu co do winy poszczególnych osób.Sąd Wojewódzki potraktował w sprawie niniejszej najzupełniej wadliwie udział biegłego w procesie.Opinia biegłego stanowi w sprawie jeden z dowodów, dowód szczególnego rodzaju i szczególnej wagi. Dowód ten podlega ocenie Sądu i wnioski wypływające z tego dowodu powinny stanowić podstawę wyroku. Sąd może przyjąć stwierdzenia biegłego lub sam wyciągnąć wnioski z opinii przedstawionej przez biegłego, jeśli biegły nie poczynił koniecznych do rozstrzygnięcia sprawy stwierdzeń lub sąd z wnioskami biegłego nie zgodził się (co jednak zawsze wymaga uzasadnienia). W takim przypadku sąd z materiału będącego przedmiotem ekspertyzy wyciągnąć może wnioski odmienne.W każdym jednak przypadku, ustalenia faktyczne, przyjęte za podstawę wyroku, jako też wynikające z nich wnioski prawne muszą być dokonane przez sąd. Sąd musi w uzasadnieniu wyroku przytoczyć to, co uznał za udowodnione i na czym się w tej mierze oparł. Stanowi to podstawę do ustosunkowania się stron do wyroku oraz umożliwia jego kontrolę rewizyjną.Potrzeba powołania biegłego zależy od okoliczności i konkretnego materiału dowodowego odrębnie w każdej sprawie i nie ma reguły generalnej, nakazującej powoływanie biegłych w sprawach o niedobory. O potrzebie powołania biegłego decyduje sąd z urzędu lub na wniosek strony w zależności od tego, czy uznaje, iż posiadany w sprawie materiał jest wystarczający do poczynienia niezbędnych ustaleń faktycznych, zgodnych z prawdą materialną, czy też potrzebne jest uzupełnienie materiału dowodowego fachowymi oględzinami i opiniami, wymagającymi wiedzy specjalnej. Decyzja sądu w tej materii podlega kontroli rewizyjnej. Jeżeli sąd rewizyjny uzna, że rozumowanie sądu I-ej instancji jest błędne pod względem logicznym lub nie opiera się na należytych dowodach, a opinia biegłego jest celowa, wezwanie biegłego lub biegłych uznać należy za niezbędne.Sąd nie powołuje biegłego "w ogóle" po to, by przeprowadzał jakieś badania i zakomunikował sądowi ich rezultaty. Biegłego powołuje się wyłącznie w celu udzielenia konkretnych odpowiedzi na pytania, których rozstrzygnięcie warunkuje niezbędne ustalenie pewnych okoliczności albo ich wykluczenie. Jeżeli na pytania nasuwające się w toku przewodu sądowego sąd może udzielić odpowiedzi na podstawie sprawdzonego przez siebie (a w przypadkach wyjątkowych, przewidzianych ustawą procesową - ujawnionego z akt śledztwa) materiału dowodowego, wówczas nie zachodzi potrzeba wzywania biegłego. W przeciwnym razie potrzeba ta zachodzi. W chwili podejmowania decyzji w kwestii powołania biegłego sąd (lub strony zgłaszające wniosek o powołanie biegłego) musi przeto sprecyzować pytania, na jakie biegły powinien udzielić odpowiedzi.Odpowiedzi biegłego podlegają ocenie pod kątem widzenia podstaw dowodowych, na jakich opierają się, i prawidłowości wnioskowania.Podobnie jak brak jest reguł, kiedy sąd w sprawach o niedobory powinien korzystać z biegłych, tak też i nie ma sztywnych reguł co do osoby biegłego. Za biegłego uważa się w zasadzie osobę posiadającą należyte kwalifikacje zawodowe i wezwaną do sprawy, z którą nie miała dotychczas związku. Biegłym w sądzie może więc być osoba bądź po raz pierwszy wezwana przez sąd do sprawy, bądź osoba wezwana do sprawy w charakterze biegłego w toku śledztwa, jeżeli w tym ostatnim przypadku sąd uzna, iż osoba ta daje rękojmię bezstronności i braku osobistego zainteresowania co do wyniku procesu oraz posiada należyte przygotowanie zawodowe, a w sprawie nie zachodzi potrzeba sprawdzenia przez innego znawcę opinii udzielonej w śledztwie. Jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jednego z tych momentów, sąd powinien wezwać innego biegłego ewentualnie łącznie z biegłym, który wezwany był w śledztwie.Osoby, które z racji zajmowanego stanowiska zawodowego, dokonały wyczerpującego badania, będącego punktem wyjścia dla sprawy karnej, występują w sprawie w charakterze świadków. W świetle obowiązujących zasad procesu karnego dowód ze świadka nie jest ze względu na swój "rodzaj" dowodem "gorszym" lub "lepszym" od innych dowodów. O wartości dowodu decyduje treść zeznań takiego świadka, jego kwalifikacje zawodowe, stosunek do osób i sprawy oraz wszystkie inne okoliczności, warunkujące wartość dowodową świadka dla sądu. Jeżeli świadek taki (z reguły inspektor, kontroler, rewident) daje sądowi nie budzący wątpliwości materiał, umożliwiający znalezienie odpowiedzi na wszystkie nasuwające się w sprawie pytania, wówczas pozostaje nadal świadkiem i (nie przekształcając się w biegłego) może przedstawiać taką wartość dowodową, iż nie zachodzi potrzeba uzupełnienia materiałów sprawy opinią biegłych.W sprawie niniejszej, poza wyżej wymienionymi brakami ustaleń co do oskarżonych Z. i Ł., zwrócić należy uwagę na następujące dalsze uchybienia w postępowaniu. Przesłuchany na rozprawie świadek P., rewident C.K.S. w O. zeznał, że "księgowość stała na niskim poziomie, dowody były błędnie księgowane, brak było bilansów za lata 1947, 1948 i 1949. Oskarżony P. księgował towar niezgodnie z jego przeznaczeniem, np. towar szedł do sklepu Nr 1, a oskarżony P. obciążał tym towarem sklep Nr 2 bez ustalonego powodu. Chaos w buchalterii w T. trwał od początku jej istnienia". Świadek B., inspektor C.Z.S.Ch. na rozprawie zeznał o różnych wynikach swoich badań, świadczących, że w sklepach są już to manka, już to superaty. "To, że Z. mogła przywłaszczyć sobie gotówkę wnioskowałem jedynie, ale stwierdzić tego konkretnie nie mogę".Na tle tych zeznań powstają wątpliwości wymagające wyjaśnienia przez Sąd, z czego Sąd Wojewódzki nie uczynił i nie dał temu żadnego wyrazu w uzasadnieniu wyroku.Jakkolwiek w sprawie niniejszej istnieją poważne poszlaki wskazujące na dokonywanie przywłaszczeń przez oskarżone Z. i Ł., to jednak Sąd nie przeprowadził należytego zbadania sprawy, które mogłoby doprowadzić do uzasadnionego przekształcenia podejrzeń w dowody lub rozproszenia ich i skierowania śledztwa na właściwe tory.W szczególności Sąd nie zapoznał się z dowodami stwierdzającymi odbiór towarów przez oskarżone oraz odprowadzanie przez nie gotówki; nie uzasadnił przypisanej kwoty manka co do jego wysokości, nie stwierdził, że manko to jest efektywne, a nie tylko buchalteryjne itd., itd.Wszystko to obciąża postępowanie przed Sądem tak znacznymi wadami i do tego stopnia formalizuje postępowanie dowodowe, iż wyrok w sprawie utrzymać się nie może i sprawa powinna być ponownie rozpoznana, niezależnie od innych rewizji i zawartych w nich zarzutów.