I KO 143/57

SentencjaSąd Najwyższy w Izbie Karnej na posiedzeniu niejawnym postanowił przedstawioną przez Sąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego w Warszawie w trybie art. 390 § 1 k.p.k. kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:1. "Czy sąd karny jest uprawniony do wydania orzeczenia o zwolnieniu majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu w trybie art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości (Dz. U. Nr 41, poz. 237), jeżeli właściciel tego majątku zmarł w trakcie postępowania karnego, wszczętego przeciwko niemu stosownie do wspomnianego dekretu i postępowanie to z powodu śmierci podejrzanego umorzono na mocy art. 3 k.p.k. zaś postanowienie o przepadku mienia nie zostało wydane".2. "Czy przejęcie nieruchomości rolnej przez właściwe władze administracji ogólnej na cele reformy rolnej na zasadzie art. 2 ust. 1 lit. "b” dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17) wyklucza możność dochodzenia przed sądem karnym zwolnienia takiego majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu w trybie art. 13 przytoczonego dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r." -rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 - 1945 (Dz. U. Nr 41, poz. 237) ma zastosowanie w sprawach, które przed wejściem w życie tego dekretu wszczęto albo na podstawie dekretu z dnia 4 listopada 1944 r. o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców Narodu (Dz. U. Nr 11, poz. 54), albo na podstawie ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96). Stanowi o tym art. 9 wymienionego dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. Poza tym wynika to z § 1 art. 13 tego dekretu, gdzie mowa o "toczącym się" postępowaniu.Wymienione w art. 13 § 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 roku zajęcie, dozór i zarząd majątku, mogą więc być uchylone przez sąd karny w trybie wskazanym w tym przepisie, jeżeli nastąpiły one w toku postępowania wszczętego w myśl przytoczonych norm prawa z 1944 r. i 1945 r., w szczególności - jeżeli zajęcie nastąpiło zgodnie z §§ 1-3 rozporządzenia wykonawczego z 30 listopada 1944 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 75) do dekretu z 4 listopada 1944 r., bądź stosownie do rozdziału III ustawy z 6 maja 1945 r.Fakt, iż osoba, której majątek na zasadzie tych przepisów uległ zajęciu (wedle Całej Izby Cywilnej Sądu Najw. z 30 listopada 1946 r. - Zb. O. 1/47 na obszarze, którego dotyczy ustawa z 6 maja 1946 r. - z samego prawa), a w ślad za tym poddano ewentualnie dozorowi i zarządowi, następnie - w czasie prowadzonego przeciwko niej dochodzenia o przestępstwo określone w art. 1 dekretu z 28 czerwca 1946 r. zmarła i dochodzenie to w związku z tym zostało umorzone, nie pozbawia osób zainteresowanych prawa wystąpienia, w myśl art. 13 § 3 wym. dekretu o zwolnienie majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu. Przepis ten ogranicza wprawdzie orzeczenie o zwolnieniu do przypadków wyroku odpowiedniej treści i do przypadków postanowień o zaniechaniu ścigania, przewidzianych w art. 17 dekretu z 28 czerwca 1946 r. ale właśnie art. 17 nakazuje prokuratorowi wydanie postanowienia stwierdzającego, że czyn "nie podlega ściganiu", wobec tej lub innej okoliczności wyłączającej ściganie, a do rzędu takich okoliczności ustawa - w art. 3 k.p.k. - wyraźnie zalicza śmierć oskarżonego.Z art. 8 dekretu z 28 czerwca 1946 r. wynika, że nie ma przeszkód do roztrząsania przez sąd karny zagadnienia przepadku majątku osoby, która po dopuszczeniu się przestępstwa, określonego w art. 1 tego dekretu, zmarła. Roztrząsanie to sprowadzać się musi w pierwszej linii do ustalenia, czy osoba ta rzeczywiście popełniła wspomniane przestępstwo. Gdyby na przykład ustalono, że działała ona w okolicznościach wymienionych w art. 3 dekretu, nie można by jej zgłoszenia się na "Volksliście" uważać za przestępstwo, gdyż art. 3 wprost tego zabrania. Nie inaczej przedstawiałaby się ta kwestia, gdyby chodziło o wątpliwości co do wypełnienia przez "odstępcę" podmiotowych znamion przestępstwa (np. - poczytalności w chwili czynu). Skoro postępowanie w trybie art. 13 dekretu z 28 czerwca 1946 roku zakończyć się może odmową zwolnienia na podstawie § 3, co według § 4 przyt. artykułu pociąga za sobą przejście majątku na własność Państwa, przyjść trzeba do wniosku - wiążąc te przepisy z art. 8 dekretu - że śmierć osoby, która zgłosiła swoją przynależność do narodowości niemieckiej, nie stoi na przeszkodzie postępowaniu w myśl art. 13 dekretu z 28 czerwca 1946 r. Z wnioskiem o zwolnienie majątku może wystąpić wtedy - z natury rzeczy - osoba zainteresowana. Osobę taką do udziału w postępowaniu w trybie art. 13 dekretu skądinąd artykuł ten (w § 5) wyraźnie dopuszcza.Jeżeli majątek nie był w ogóle zajęty, w szczególności - na obszarze b. tzw. "Generalnego Gubernatorstwa" (o który w nin. sprawie chodzi) nie dokonano względem tego majątku czynności określonych w §§ 1-3 wym. rozporz. wykon. do dekretu z 4 listopada 1944 r., nie sposób występować o jego zwolnienie.Odnośnie natomiast pytania drugiego to dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3/45, poz. 3) ustanawia ogólne zasady przejęcia na cele reformy rolnej majątków wymienionych w art. 2 tegoż dekretu. Rozwinięcie tych zasad, charakteryzujące stosunki związane z przeprowadzeniem reformy rolnej, mieści się w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10/45, poz. 51), wydanym na podstawie art. 8 i 20 tegoż dekretu.Z przepisów powołanego rozporządzenia wykonawczego, jeśli uwzględnić nie tylko treść § 5, lecz i dalsze przepisy, w szczególności § 10 i następne, które poruczają władzom administracyjnym nie tylko całą akcję przyjęcia majątków przechodzących na własność Skarbu Państwa, lecz również obowiązek rozporządzenia nimi na rzecz osób posiadających przypisane kwalifikacje, co doznaje dalszego rozwinięcia w dekretach z dnia 24 sierpnia 1945 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 204) i z dnia 8 sierpnia 1946 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 233), wynika, iż rozporządzenie to traktuje całość stosunków wywołanych przeprowadzeniem reformy rolnej, jako przedmiot wyłącznej działalności władz administracyjnych, co podkreślił już Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 13 października 1951 r., C 427/51 Zb. Orz., poz. 1/1953. Tym samym więc w zakresie stosunków wywołanych przeprowadzeniem reformy rolnej wyłączona została ingerencja czynników pozostających poza sferą właściwych władz administracyjnych, w szczególności ingerencja władz sądowych.Takie unormowanie całości stosunków wywołanych przeprowadzeniem reformy rolnej spowodowało, iż dokonanie zajęcia nieruchomości przez władze wymienione w ustawie z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 97) czy w rozporządzeniu wykonawczym z 30 listopada 1944 r. do dekretu z 4 listopada 1944 r. o środkach zabezp. w stosunku do zdrajców narodu (Dz. U. Nr 14, poz. 75) względnie skutki już dokonanego przez te władze zajęcia nieruchomości, jak również wydanie przez sąd orzeczenia o zwolnieniu bądź przepadku nieruchomości jest wyłączone w razie przejęcia danej nieruchomości na cele reformy rolnej przez właściwe władze administracyjne. Orzekanie w tym przedmiocie byłoby też bezprzedmiotowe wobec przejścia własności nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej na Skarb Państwa. Przepis art. 13, dekr. z dnia 28 czerwca 1946 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237) zakłada bowiem, iż osoba, która domaga się zwolnienia nieruchomości spod zajęcia jest nadal jej właścicielem, zaś stan zajęcia ogranicza tylko jej prawo rozporządzania nieruchomością. Przepis ten przewiduje przeto możność zwolnienia lub przepadku majątku, orzeczenie przepadku zaś byłoby bezprzedmiotowe w odniesieniu do nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej, jako stanowiącej własność Skarbu Państwa.Treść przepisów ustawy z 6 maja 1945 r. i powołanego rozporządzenia wykonawczego z 30 listopada 1944 r., które powołały do dokonania czynności związanych z zajęciem mienia osób podlegających przepisowi wymienionej ustawy względnie przepisowi dekretu z 4 listopada 1944 r. urzędy skarbowe, a więc inne władze niż powołane do wykonania czynności związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej, wskazuje też, iż przepisy te unormowały kwestię zajęcia mienia z wyłączeniem nieruchomości podlegających przejęciu względnie przejętych na cele reformy rolnej. Art. 25 ustawy z 6 maja 1945 r. wyraźnie też stanowi, iż przepisy rozdziału III tej ustawy dotyczące opisu i zajęcia majątku nie naruszają w niczym postanowień dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a więc nie naruszają też zasad dotyczących realizacji tych postanowień przez władze określone w rozporządzeniu wykonawczym do tegoż dekretu.Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, iż przejęcie nieruchomości na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jednol. Dz. U. Nr 3/45, poz. 3) wyłącza możność wydania przez sąd karny w trybie art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. orzeczenia w przedmiocie ewent. zwolnienia tej nieruchomości spod zajęcia dokonanego przed przejęciem tej nieruchomości na cele reformy rolnej na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 maja 1945 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 97) bądź rozporządzenia wykonawczego z dnia 30 listopada 1944 r. do dekretu z dnia 4 listopada 1944 r. o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców Narodu (Dz. U. Nr 14, poz. 75). Tylko w razie ewent. uchylenia decyzji o przejęciu nieruchomości na cele reformy rolnej przez administracyjne władze nadzorcze w trybie art. 101 postęp. admin. (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341) lub uchylenia na skutek zaskarżenia tej decyzji przez prokuratora na podstawie art. 10 ustawy o Prokuraturze R.P. (Dz. U. Nr 38/1950) otwarta byłaby możność wydania przez sąd karny w trybie art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. wspomnianego orzeczenia. W tym jednak przypadku winien Sąd mieć nadto na uwadze, przy rozpatrywaniu tej kwestii, przepisy art. 9 i nast. ustawy z 12 marca 1958 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 71) o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego.