I KZP 4/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Nizieński. Sędziowie: A. Deptuła (sprawozdawca), J. Grajewski.Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: R. Stefański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Wiesława N. po rozpoznaniu przekazanych na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Opolu - postanowieniem z dnia 14 stycznia 1991 r. - zagadnień prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy zawarte w art. 91 § 2 pkt 3 k.k. określenie «sprawuje pieczę» można uznać za jednoznaczne z określeniem «sprawuje bądź powinien sprawować», użytym w art. 6 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw (Dz. U. Nr 26, poz. 126)?2. W jakim czasie powstać musi sytuacja, w której skazany sam sprawuje lub powinien sprawować pieczę nad dzieckiem do lat 15, by możliwe było zastosowanie wobec sprawcy art. 91 § 2 pkt 3 k.k.?3. Czy sprawca, który swoim działaniem przestępnym doprowadził do powstania sytuacji, w której sam obowiązany jest do sprawowania pieczy nad dzieckiem (np. przez zabójstwo drugiego z rodziców), może korzystać z uprzywilejowanych warunków określonych w art. 91 § 2 pkt 2 k.k.?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Opolu zagadnienia prawne zrodziły się na tle następującej sytuacji faktycznoprawnej w postępowaniu wykonawczym:Wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w C. z dnia 4 września 1987 r. Wiesław N. został skazany za zabójstwo żony na podstawie art. 148 § 1 k.k. na karę 12 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw publicznych na 5 lat. Początek odbywania przez skazanego kary pozbawienia wolności określony został na dzień 2 maja 1986 r.W sierpniu 1990 r. obrońca skazanego wystąpił z wnioskiem o warunkowe przedterminowe zwolnienie Wiesława N.Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 7 listopada 1990 r. wniosku obrońcy nie uwzględnił, stwierdzając w uzasadnieniu, że skazany nie może być zaliczony do osób określonych w art. 91 § 2 pkt 3 k.k., gdyż przed skazaniem go za popełnioną zbrodnię nie sprawował sam pieczy nad małoletnimi dziećmi, ponieważ pieczę taką wykonywała wyłącznie jego żona (ofiara zbrodni), a wobec tego nie może być zaliczony do kategorii osób uprzywilejowanych w zakresie warunkowego przedterminowego zwolnienia. Tym samym warunek formalny niezbędny do zastosowania warunkowego przedterminowego zwolnienia, związany z odbyciem minimum kary pozbawienia wolności, zostanie - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - spełniony z chwilą odbycia przez skazanego połowy kary (art. 91 § 1 k.k.), co nastąpi dopiero w dniu 2 maja 1992 r.Postanowienie to zaskarżył skazany, zarzucając obrazę art. 91 § 2 pkt 3 k.k. wskutek błędnej jego wykładni, co wyraziło się w niesłusznym - zdaniem tego skazanego - niezastosowaniu tego przepisu.Rozpoznając sprawę - na skutek zażalenia skazanego - Sąd Wojewódzki w Opolu przekazał Sądowi Najwyższemu wymagające zasadniczej wykładni ustawy zagadnienie prawne, ujmując to w trzech pytaniach o treści wyżej przedstawionej. Udzielając odpowiedzi na te pytania,Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy stwierdza, co następuje:I. Kodeks karny uzależnia warunkowe przedterminowe zwolnienie skazanego z odbywania reszty kary pozbawienia wolności m.in. od odbycia przez niego określonej w ustawie części kary. Przesłanki czasowe w zakresie minimum odbycia przez sprawcę kary pozbawienia wolności, wymagane w poszczególnych wypadkach do zastosowania warunkowego przedterminowego zwolnienia, zostały określone w art. 91 § 1 - 3 i 5 k.k.Wątpliwości interpretacyjne, które zgłosił Sąd Wojewódzki w Opolu, dotyczą jedynie jednego z członków § 2 powołanego wyżej przepisu, a mianowicie punktu deklarującego uprzywilejowanie warunkowego przedterminowego zwolnienia wobec skazanego, który "sam sprawuje pieczę nad dzieckiem do lat 15, do której wykonywania są obowiązani rodzice".Warunkowe przedterminowe zwolnienie przeszło istotną ewolucję. Do chwili wydania ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 23, poz. 100) uprzywilejowanie w zakresie warunkowego przedterminowego zwolnienia przewidziano jedynie w stosunku do młodocianego, który mógł być zwolniony po odbyciu połowy kary. Wspomniana ustawa wprowadziła do art. 91 k.k. nowe brzmienie § 2, dopuszczając warunkowe przedterminowe zwolnienie po odbyciu połowy kary w wypadkach: a) skazania za przestępstwo nieumyślne, b) skazanego, który sam sprawuje pieczę nad dzieckiem do lat 15, a do której wykonania są obowiązani rodzice, c) kobiety, która w chwili orzekania o warunkowym przedterminowym zwolnieniu ma ukończone 60 lat, albo mężczyzny, który ukończył 65 lat.Kolejna nowelizacja warunkowego przedterminowego zwolnienia uprzywilejowanego dokonana została ustawą z dnia 17 czerwca 1988 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. 20, poz. 135) i obecne brzmienie art. 91 § 2 k.k. ma swoje źródło w tej właśnie ustawie.Jak z tego wynika, uprzywilejowanie w zakresie warunkowego przedterminowego zwolnienia osób sprawujących samodzielnie pieczę nad dzieckiem do lat 15, do której wykonania są obowiązani rodzice, dokonane zostało dopiero w drodze zmiany art. 91 k.k. powołaną ustawą z dnia 17 maja 1985 r. Dalsza nowelizacja, dokonana ustawą z dnia 17 czerwca 1988 r., polegała jedynie na obniżeniu owego minimum odbycia kary - z połowy do jednej trzeciej, samo zaś określenie osób sprawujących pieczę nad dzieckiem do lat 15 pozostało niezmienione (...).Za takim rozstrzygnięciem omawianej tu kwestii prawnej przemawia także wykładnia semantyczna. Uznanie bowiem, że interpretowany tu zwrot zawarty w art. 91 § 2 pkt 3 k.k. jest pod względem znaczeniowym tożsamy z określeniem, którym posłużył się ustawodawca w art. 6 pkt 2 tej ustawy, musiałoby zakładać, że wyrazy "powinien sprawować", zamieszczone w tym ostatnim przepisie, nie mają żadnego znaczenia i niepotrzebnie się tam znalazły. Rozumowanie takie jest niesłuszne, gdyż ustawodawcy nie można czynić zarzutu używania zbędnych sformułowań, a reguły prawidłowej wykładni muszą zakładać, że przy ustalaniu znaczenia normy prawnej każdy zwrot ma określoną wartość normatywną.Podsumowując tę część wywodów, należy wyrazić pogląd, że zawarte w art. 91 § 2 pkt 3 k.k. określenie "sprawuje pieczę" nie jest równoznaczne ze zwrotem "sprawuje bądź powinien sprawować", użytym w art. 6 pkt 2 wymienionej wyżej ustawy.II. Wątpliwości interpretacyjne Sądu Wojewódzkiego dotyczą także kwestii, w jakim czasie ma powstać sytuacja, o której mowa w art. 91 § 2 pkt 3 k.k.Kodeks karny nie określa expressis verbis tej kwestii, jednakże omawiany tu przepis zawiera istotną wskazówkę interpretacyjną, a mianowicie tę, że używa określenia "sprawuje". Posłużono się zatem czasem teraźniejszym, co dowodzi, że chodzi tu o moment orzekania o warunkowym przedterminowym zwolnieniu.Stanowisko takie nie doznaje żadnego osłabienia przez fakt, że osoba odbywająca karę pozbawienia wolności nie może de facto wykonywać opieki nad dzieckiem ze względu na pozbawienie jej wolności. Podobny problem powstał na tle przepisów dekretu z dnia 19 lipca 1977 r. o amnestii (Dz. U. Nr 24, poz. 102) i został wyjaśniony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1978 r. - VII KZP 9/78 (OSNKW 1978, z. 6, poz. 63), w której stwierdzono, że pojęcie pieczy nad dzieckiem "odnosi się do tych kobiet, które z powodu pozbawienia ich wolności nie mogły do dnia wejścia w życie dekretu sprawować pieczy nad dzieckiem". Pogląd ten łatwo można odnieść do sytuacji określonej w art. 91 § 2 pkt 3 k.k., skoro sformułowania obu przepisów są zbliżone. Za takim rozumowaniem przemawia także i to, że instytucja warunkowego przedterminowego zwolnienia dotyczy przede wszystkim osób pozbawionych wolności i tylko z tego powodu nie mających obiektywnych możliwości realizowania opieki nad dzieckiem. Pozbawienie tych osób "warunkowego przedterminowego zwolnienia uprzywilejowanego" na tej tylko podstawie oznaczałoby, że uregulowanie to ma zastosowanie tylko do osób korzystających z przerwy w wykonaniu kary lub wobec których wykonanie kary odroczono, a taka konstatacja pozostawałaby w sprzeczności z celem tej instytucji.III. Przez osobę, która sprawuje sama pieczę nad dzieckiem do lat 15, do której wykonywania są obowiązani rodzice, należy rozumieć każdą osobę, która faktycznie i bezpośrednio opiekuje się małoletnim do lat 15. Do osób tych zatem należeć będą nie tylko rodzice, ale każda inna osoba pełnoletnia, jeżeli opiekę taką wykonuje, choćby nie wynikało to z obowiązku lub uprawnienia określonego w sposób prawem przewidziany (np. przysposobienia, opieki). Ocena tego uprzywilejowanego warunku dotyczy więc sfery faktów, a nie sytuacji prawnej. Posiadanie władzy rodzicielskiej najczęściej temu towarzyszy, choć nie stanowi niezbędnego wymagania do przyjęcia, że osoba warunek ten spełnia.W doktrynie prawa rodzinnego przyjmuje się, że piecza nad dzieckiem wyraża się w dwóch obowiązkach: wychowanie dziecka oraz kierowanie nim; jednakże te dwa obowiązki nie wyczerpują jeszcze tego pojęcia. Z całą oczywistością więc nasuwa się konieczność wyodrębnienia dwóch dalszych jego składników, tj. troski o zapewnienie dziecku odpowiednich warunków egzystencji oraz troski o jego bezpieczeństwo. Stwierdza się także, że wychowanie dziecka obejmuje wychowanie fizyczne i duchowe (...).W rażącej sprzeczności z tymi wymaganiami pozostaje postępowanie rodziców (opiekunów) lub jednego z nich, wyrażające się w powodowaniu awantur domowych, porzuceniu dziecka, niezapewnianiu mu odpowiednich warunków egzystencji lub nietroszczeniu się o jego bezpieczeństwo. Ekstremalnym zaś przejawem naruszenia tych obowiązków jest pozbawienie życia jednego z rodziców (opiekunów) przez drugiego. Zachowanie takie dyskwalifikuje taką osobę jako uprawnioną do realizowania praw rodzicielskich i może stanowić powód do orzeczenia kary dodatkowej pozbawienia praw rodzicielskich (art. 41 k.k.).Artykuł 91 § 2 pkt 3 k.k. nie uzależnia zastosowania wcześniejszego przedterminowego zwolnienia od przyczyny samodzielnego sprawowania pieczy nad dzieckiem. Może ona wynikać np. z naturalnej śmierci osoby, która dotychczas pieczę tę sprawowała, porzucenia dziecka przez jedno z rodziców czy też zadania dotychczasowemu opiekunowi śmierci. W tym ostatnim wypadku fakt pozbawienia życia osoby, która sprawowała pieczę nad dzieckiem, może wskazywać na to, że sprawca nie sprawuje faktycznie takiej pieczy, gdyż jego zachowanie (łącznie z innymi jeszcze jego przejawami) pozostaje w sprzeczności z treścią pieczy nad dzieckiem.Należy ponadto pamiętać, że art. 90 i 91 k.k. formułują dwie podstawowe przesłanki warunkowego przedterminowego zwolnienia, mające charakter warunków koniecznych, które muszą wystąpić kumulatywnie. Pierwsza z tych przesłanek sprowadza się do osiągnięcia resocjalizacji sprawcy, druga - polega na odbyciu określonego minimum kary. Przewidziane jednak w cytowanych przepisach minima nie zostały ujęte wyłącznie w kategorii czasu potrzebnego do osiągnięcia resocjalizacji sprawcy (...). W wypadku zatem tzw. warunkowego przedterminowego zwolnienia uprzywilejowanego te cele kary pozbawienia wolności nie mogą nie być brane pod uwagę przez sąd penitencjarny.