V KZP 7/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman. Sędziowie: W. Gruber (sprawozdawca), J. Mikos.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Zamościu - postanowieniem z dnia 18 stycznia 1989 r. - na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Jaki jest wzajemny stosunek normy prawnej zawartej w art. 91 § 3 k.k., traktującym o możliwości ubiegania się przez skazanego w warunkach art. 60 § 2 lub 3 k.k. o warunkowe zwolnienie po odbyciu przez niego co najmniej trzech czwartych kary, do normy art. 91 § 2 pkt 3 i 4 k.k., a więc w razie uzyskania uprawnień do ubiegania się o warunkowe zwolnienie już po odbyciu jednej trzeciej kary. W szczególności czy wielokrotni recydywiści korzystają z uprzywilejowanej sytuacji, o jakiej mowa w art. 91 § 2 pkt 3 i 4 k.k., czy też art. 91 § 3 k.k. wyłącza stany uprzywilejowania, o których mowa w paragrafie poprzedzającym ten przepis, także do osób sprawujących wyłącznie pieczę nad dzieckiem do lat 15 i do osób, które ukończyły 60 lat życia będąc kobietą, a 65 lat życia co do mężczyzn?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneArtykuł 91 § 1 k.k. określa przesłanki umożliwiające warunkowe przedterminowe zwolnienie skazanego z odbycia reszty kary pozbawienia wolności, przyjmując jako zasadę odbycie co najmniej połowy kary wtedy, gdy odbywa ją po raz pierwszy, a dwóch trzecich kary wtedy, gdy skazany już uprzednio odbywał karę pozbawienia wolności jako karę zasadniczą.Unormowanie to w brzmieniu ustawy z dnia 17 czerwca 1988 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 20, poz. 135) zmieniło minimalny okres niezbędny do udzielenia warunkowego zwolnienia - obowiązujący do dnia 30 czerwca 1988 r. - z co najmniej dwóch trzecich kary do co najmniej połowy kary z wprowadzeniem jednak jego zróżnicowania w wypadku tzw. recydywy penitencjarnej, to jest ponownego odbywania kary pozbawienia wolności jako kary zasadniczej, do odbycia co najmniej dwóch trzecich kary.Ustawą z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 23, poz. 100) w art. 91 § 2 k.k. wprowadzona została zmiana regulacji obowiązującej od dnia 1 lipca 1985 r., w zakresie dotyczącym osób uprzywilejowanych.W ten sposób stworzona została możliwość udzielenia warunkowego zwolnienia po odbyciu co najmniej jednej trzeciej kary przez skazanego - wobec połowy kary, jak to przewidywał art. 91 § 2 k.k. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 1985 r. do dnia 30 czerwca 1988 r.Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów uchwałą z dnia 24 marca 1980 r. (VI KZP 22/88, OSNKW 1989, z. 8-9, poz. 22), zajmując się kwestią relacji uwarunkowań art. 91 § 1 i art. 91 § 2 k.k., wyjaśnił, że: "określony w art. 91 § 1 k.k. warunek odbycia przez skazanego dwóch trzecich kary pozbawienia wolności w wypadku odbywania uprzednio kary zasadniczej pozbawienia wolności nie dotyczy osób wymienionych w § 2 art. 91 k.k."W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy, rozważając wzajemny stosunek obu omawianych przepisów na tle analizy porównawczej art. 91 § 1 k.k. według stanu prawnego sprzed dnia 1 lipca 1988 r. oraz art. 91 § 2 w brzmieniu obowiązującym od tej daty, doszedł do wniosku, że inne niż przyjęte rozstrzygnięcie postawiłoby część skazanych w gorszej sytuacji prawnej obecnie niż uprzednio, gdyż należący do grupy osób uprzywilejowanych odbywający karę pozbawienia wolności nie po raz pierwszy według poprzedniego stanu prawnego już po połowie kary mogli korzystać z warunkowego zwolnienia. Podkreślił też Sąd Najwyższy, że kierunek wprowadzonych ostatnio zmian, tj. obniżenie ustawowych minimów okresu odbycia kary decydujących o możliwości stosowania warunkowego zwolnienia, nie pozwala na niekorzystne dla skazanych rozstrzygnięcie, gdy ustawa tego nie przewiduje expressis verbis.Żadnej natomiast zmianie nie uległa treść art. 91 § 3 k.k., gdyż unormowanie takie było identyczne od dnia 1 stycznia 1970 r. (art. 91 § 2 k.k. z 1969 r), jak też po zmianach wprowadzonych do przepisów rozdziału XII kodeksu karnego obowiązujących od dnia 1 lipca 1985 r. (art. 91 § 3 k.k. w brzmieniu powołanej ustawy z dnia 10 maja 1985 r.). Wynika z tego, że ustawodawca dał w ten sposób wyraz szczególnemu stosunkowi zagadnień związanych z odbywaniem kary przez recydywistów wielokrotnych, w kontekście istoty przesłanek merytorycznych warunkowego zwolnienia wymienionych w art. 90 § 1 k.k.Konstatacja ta prowadzi do wniosku, że skoro w omawianym przepisie ustanowiono i nieodmiennie utrzymuje się zasadę niestosowania warunkowego zwolnienia do skazanych powracających wielokrotnie do przestępstwa w warunkach określonych w art. 60 § 2 lub 3 k.k., to zasada ta odnosi się również do sytuacji objętych unormowaniem art. 91 § 2, który także nie wprowadza żadnego od niej odstępstwa.Wniosek taki znajduje oparcie również w końcowej części treści art. 91 § 3. Unormowanie to bowiem przewiduje wyjątek od wspomnianej zasady w postaci możliwości udzielenia warunkowego zwolnienia, jeżeli przemawiają za tym szczególne okoliczności. W takim jednak wypadku zwolnienie nie może nastąpić wcześniej niż po odbyciu przez skazanego trzech czwartych kary, co jest okresem minimalnym ustalonym jednolicie i w wyższej granicy czasowej od wszystkich pozostałych określonych w art. 91 § 1 i 2. Wynika z tego, że okoliczności wymienione w art. 91 § 2 k.k., zwłaszcza w pkt 3 i 4, mogą być zakwalifikowane przez sąd jako szczególne i mogą warunkować - przy jednoczesnym istnieniu ogólnych przesłanek art. 90 k.k. przewidzianych w razie udzielania takiego zwolnienia nie wcześniej jednak niż po odbyciu przez skazanego trzech czwartych kary.Dlatego też uznać należało, że art. 91 § 3 k.k. ma charakter lex specialis zarówno w stosunku do art. 91 § 1 k.k., jak i do art. 91 § 2 k.k.