II K 663/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Alfreda Ż. osk. z art. 286 § 2 k.k., po rozpoznaniu założonej przez oskarżonego rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 31 lipca 1953 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 3, art. 385 oraz 388 k.p.k. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Lublinie rozpoznał sprawę Alfreda Ż. oskarżonego o to, że jako kierownik sklepu drogeryjnego państwowego przedsiębiorstwa "Miejski Handel Detaliczny Artykułami Przemysłowo-Spożywczymi" nie dopełnił ze szkodą interesu publicznego obowiązku troski o stan powierzonych jego pieczy towarów, nie nadzorując pracy sprzedawców i opuszczając często, przeważnie w celu picia alkoholu, sklep w godzinach handlu. Ponadto oskarżony przywłaszczył sobie bliżej nieustaloną ilość towarów bądź ich równowartość, doprowadzając w ten sposób do powstania niedoboru w ogólnej wysokości 17.745,61 zł, przez co popełnił przestępstwo przewidziane w art. 286 § 2 k.k. Sąd Wojewódzki w Lublinie wyrokiem z dnia 31 lipca 1953 r. uznał oskarżonego za winnego popełnienia zarzuconego mu czynu i na podstawie art. 286 § 2 k.k. skazał go na trzy lata więzienia (...).Od powyższego wyroku założył rewizję oskarżony, wnosząc o uchylenie wyroku i uniewinnienie, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Rewizja zarzuca obrazę art. 320 k.p.k. przez nierozważenie okoliczności, że biegły nie miał możności ustalenia, czy w spisach remanentowych umieszczono właściwe ceny poszczególnych towarów, że komisja remanentowa zmieniając ceny towarów w remanencie końcowym nie dokonała odpowiednich zmian w remanencie początkowym i że suma niedoboru, jak to wyjaśnił biegły, nie odzwierciedla rzeczywistego braku towarowego. Rewizja zarzuca ponadto dokonanie bezzasadnego ustalenia, że oskarżony świadomie w celu ukrycia braków podawał wyższe ceny, a nadto prowadził życie hulaszcze, skoro nie wszystkie ceny podawał oskarżony, przy czym nie można obecnie ustalić, które ceny są prawdziwe, a fakt sporadycznych pomyłek nie może uzasadnić takiego wniosku. Brak jest również dostatecznych dowodów na to, że oskarżony prowadził hulaszcze życie (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:Podstawą skazania z art. 286 § 2 k.k. jest ustalenie sądu, że oskarżony działał "w celu osiągnięcia korzyści osobistej lub majątkowej". Przy braku takiego ustalenia nie ma podstaw do zakwalifikowania czynu z art. 286 § 2 k.k. Stanowisko takie wyrażone zostało w "wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach niektórych zagadnień w procesach o niedobory" z dnia 11 lipca 1952 r. (K. O. 145/52), w których wypowiedziana została, między innymi, myśl następująca: "skazaniu za sprzeniewierzenie całego wykazanego niedoboru nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że dowody przywłaszczenia dotyczą bezpośrednio niecałego niedoboru. Na podstawie okoliczności sprawy sąd może uznać za udowodnione, że cały niedobór jest wynikiem przywłaszczenia popełnionego przez oskarżonego". Podkreślone wyżej słowa: "bezpośrednio" i "uznać za udowodnione" w całokształcie przytoczonego tu ustępu i w związku z poprzedzającą i następującą treścią "wytycznych" wyraźnie świadczą o tym, iż "wytyczne" stawiają kwestię niedoborów na płaszczyźnie problematyki dowodowej nie zaś na płaszczyźnie prawa materialnego. Innymi słowy "wytyczne" bynajmniej nie niwelują jakościowej różnicy pomiędzy ustawowym stanem faktycznym określonym w art. 286 § 1 k.k. a ustawowym stanem faktycznym określonym w art. 286 § 2 k.k., lecz określają jakie elementy dowodowe mogą i powinny w poszczególnych sprawach służyć sądowi za podstawę do ustalenia czy w postępowaniu oskarżonego mieszczą się znamiona przestępstwa z § 1 czy z § 2 art. 286 k.k.Powyższe rozumowanie potwierdza zarówno pkt 3 "wytycznych", jak i przykład podany w punkcie 6 tychże "wytycznych". Niesłuszne jest spotykane w praktyce sądowej i w sprawie niniejszej rozumowanie Sądu, że w przypadku, gdy sprawcy niedoboru udowodnione zostało przywłaszczenie jego części, to przypisać mu można przywłaszczenie całości niedoboru. Jest to rozumowanie zniekształcające treść "wytycznych", w świetle których niezbędne jest jeszcze dla przypisania przywłaszczenia całości niedoboru ogniwo pośrednie, a mianowicie oparte na dowodach lub domniemaniach faktycznych ustalenie sądu, że sprawca przywłaszczył sobie całość niedoboru. W oparciu o takie dopiero ustalenie faktyczne sądu, oparte na materiale dowodowym uzasadniającym je, może sąd dokonać ustalenia prawnego iż w czynie oskarżonego zawarte są znamiona przestępstwa z art. 286 § 2 k.k.W przypadkach natomiast, gdy zachodzi realny zbieg dwóch przestępstw, a mianowicie przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. i przestępstwa z art. 286 § 2 k.k., każde z przestępstw tych powinno być przypisane sprawcy oddzielnie, za każde wymierzona stosowna kara oraz na podstawie poszczególnych kar orzeczona kara łączna. Na przykład: sąd ustala niedobór towarowo-gotówkowy w kwocie 20.000 zł. Na podstawie kwitów, z których wynika, iż oskarżony osobiście zainkasował 6.000 zł i kwoty tej do kasy nie odprowadził, sąd w sposób bezpośredni ustala, iż oskarżony kwotę 6.000 zł sobie przywłaszczył. Pozostaje kwota 14.000 zł. Przed sądem staje dylemat dowodowy: albo oskarżony przywłaszczył sobie i tę kwotę, albo brak owej reszty nie wynika z przywłaszczenia, lecz z braku należytego dozoru ze strony oskarżonego lub naruszenia innych jego obowiązków służbowych. Kwestia ta wymaga ustalenia faktycznego sądu, opartego na materiale dowodowym sprawy. Jeżeli sąd na podstawie całokształtu okoliczności sprawy (uwzględniając między innymi tryb życia oskarżonego, charakter placówki pracy, stan jej zagospodarowania, brak podstaw do podejrzewania innych osób o przywłaszczenie itp.) dojdzie do przekonania (art. 9 k.p.k.), iż oskarżony całą kwotę niedoboru przywłaszczył sobie, wówczas prawidłowo przypisze mu dokonanie przestępstwa z art. 286 § 2 k.k. i wymierzy mu stosowną karę. Jeżeli jednak sąd nie uzna za możliwe na gruncie istniejącego materiału dowodowego dokonanie ustalenia faktycznego, iż oskarżony również resztę niedoboru (tj. 14.000 zł) przywłaszczył sobie, wówczas podda ocenie prawnej działania oskarżonego związane przyczynowo z resztą brakującej kwoty i odpowiednio działania te zakwalifikuje pod względem prawnym. "Przeskoczenie" natomiast stadium rozumowania dowodowego i mechaniczne przyjęcie "pars pro toto" jest niezgodne z obowiązującym prawem i "wytycznymi" Sądu Najwyższego.W świetle powyższego wyrok w sprawie niniejszej nie może być utrzymany w mocy, a sprawa wymaga ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji w celu prawidłowego dokonania ustaleń faktycznych i przypisań prawnych, ponieważ przy dotychczasowym brzmieniu sentencji wyroku w czynie przypisanym oskarżonemu brak jest koniecznych znamion przestępstwa z art. 286 § 2 k.k.