II KR 88/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Bratoszewski (sprawozdawca). Sędziowie: E. Porębski, R. Chajneta (sędzia SW - deleg.).Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Nyczka.SentencjaSąd Najwyższy w dniu 16 kwietnia 1987 r. w sprawie Jana W. i innych, oskarżonych o popełnienie czynu określonego w art. 201 k.k., z powodu rewizji wniesionych przez prokuratora i obrońców oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 17 grudnia 1986 r.uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w W. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w W. po rozpoznaniu sprawy:a) Jana W., oskarżonego o to, że1) w okresie od stycznia 1982 r. do dnia 4 listopada 1985 r. w J., w warunkach przestępstwa ciągłego, jako kierownik miejscowej Eksportowej Ubojni Królików, będąc z tego tytułu odpowiedzialny za ochronę mienia społecznego, wspólnie z Teresą M., Ewą Ł., Władysławem K. i Stanisławem W. zagarnął na szkodę wymienionej spółdzielni tuszki, wątrobę, podroby królicze oraz gotówkę o łącznej wartości 528.723 zł, poświadczając jednocześnie - w celu ukrycia braków - nieprawdę w dokumentach produkcyjnych co do wysokości wskaźnika wydajności poubojowej, tj. o popełnienie czynu określonego w art. 201, 200 § 1 i art. 266 § 4 k.k. w zw. z art. 10 § 2 i w zw. z art. 58 k.k.;b) Teresy M., oskarżonej o to, że:2) w okresie od stycznia 1982 r. do czerwca 1985 r. w J. w warunkach przestępstwa ciągłego, jako zastępca kierownika miejscowej Eksportowej Ubojni Królików, będąc z tego tytułu odpowiedzialna za ochronę mienia społecznego, wspólnie z Janem W. i Ewą Ł. zagarnęła na szkodę wymienionej spółdzielni tuszki, wątrobę, podroby królicze oraz gotówkę o łącznej wartości 496.673 zł, poświadczając jednocześnie - w celu ukrycia braków - nieprawdę w dokumentach produkcyjnych i magazynowanych co do wysokości wskaźnika wydajności poubojowej, tj. o popełnienie czynu określonego w art. 201 k.k., 200 § 1 k.k. i art. 266 § 4 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k. i w zw. z art. 58 k.k.;c) Ewy Ł., oskarżonej o to, że:3) w okresie od stycznia 1982 r. do dnia 5 listopada 1985 r. w warunkach przestępstwa ciągłego, wspólnie z Janem W. i Teresą M., zagarnęła na szkodę miejscowej Eksportowej Ubojni Królików tuszki, wątrobę oraz podroby królicze o łącznej wartości 200.843 zł, tj. o popełnienie czynu określonego w art. 199 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k.,d) Jana W., Teresy M. i Ewy Ł., oskarżonych o to, że:4) w okresie od stycznia 1982 r. do października 1985 r., przy czym Teresa M. do czerwca 1985 r., w J. w warunkach przestępstwa ciągłego, w zamian za przychylność udzielili korzyści majątkowej osobom pełniącym funkcje publiczne związane ze szczególną odpowiedzialnością, a mianowicie:- Januszowi M., Wojewódzkiemu Weterynaryjnemu Inspektorowi Sanitarnemu, zobowiązanemu do nadzoru sanitarno-weterynaryjnego nad Eksportową Ubojnią Królików w J. - w postaci tuszek i wątroby króliczej, wartości 55.645 zł;- Czesławowi W., kierownikowi Działu Przetwórstwa Mięsnego Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Rolniczych "Samopomoc Chłopska", sprawującemu nadzór służbowy nad wymienioną ubojnią - w postaci tuszek i wątroby króliczej wartości 31.080 zł, oraz zorganizowali dla nich przyjęcie połączone ze spożywaniem mięsa króliczego i alkoholu wartości 25.550 zł,tj. o popełnienie czynu określonego w art. 241 § 3 k.k. w zw. z art. 58 k.k.,wyrokiem z dnia 17 grudnia 1986 r.:oskarżonego Jana W. uznał za winnego popełnienia czynu opisanego wyżej w pkt 1, przyjmując, iż łączna wartość zagarniętego mienia wynosi nie mniej niż 296.730 zł, i za to na podstawie art. 200 § 1 i art. 266 § 4 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k. i w zw. z art. 58 k.k. oraz art. 36 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 3 § 1 pkt 1 ustawy z 10 maja 1985 r. o szczególnej odpowiedzialności karnej (Dz. U. Nr 23, poz. 101) wymierzył mu kary 3 lata pozbawienia wolności i 300.000 zł grzywny;- oskarżoną Teresę M. uznał za winną popełnienia czynu opisanego wyżej w pkt 2, przyjmując, iż łączna wartość zagarniętego mienia wynosi nie mniej niż 214.330 zł, i za to na podstawie art. 200 § 1 i art. 266 § 4 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k. i w zw. z art. 58 k.k. oraz art. 36 § 2 i 3 k.k. wymierzył jej kary 2 lata pozbawienia wolności i 100.000 zł grzywny, którą to karę pozbawienia wolności na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw (Dz. U. Nr 26, poz. 126) złagodził o połowę, tj. do wysokości 1 roku pozbawienia wolności;- oskarżoną Ewę Ł. uznał za winną popełnienia czynu opisanego wyżej w pkt 3, przyjmując, iż łączna wartość zagarniętego mienia wynosi nie mniej niż 30.950 zł, i za to na podstawie art. 199 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k. i art. 36 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 3 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o szczególnej odpowiedzialności karnej (Dz. U. Nr 23, poz. 101) wymierzył jej karę 1 roku pozbawienia wolności i 50.000 zł grzywny, która to karę pozbawienia wolności na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 lipca 1985 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw (Dz. U. Nr 26, poz. 126) darował w całości;- oskarżonych Jana W., Ewę Ł. i Teresę M. uznał za winnych popełnienia czynu opisanego wyżej w pkt 4, i za to na podstawie art. 241 § 3 k.k. w zw. z art. 58 k.k. i art. 36 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 3 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. (Dz. U. Nr 23, poz. 101) wymierzył kary:a) oskarżonemu Janowi W. - 2 lata pozbawienia wolności i 413.000 zł grzywny, którą to karę pozbawienia wolności na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 126) złagodził o połowę, tj. do wysokości 1 roku,b) oskarżonej Ewie Ł. - 1 rok pozbawienia wolności i 413.000 zł grzywny, którą to karę pozbawienia wolności, na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 126) darował w całości,c) oskarżonej Teresie M. - 1 rok pozbawienia wolności i 100.000 zł grzywny, którą to karę pozbawienia wolności na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 126) darował w całości.Na podstawie art. 66, 70 § 1 k.k. Sąd ten wymierzył kary łączne:a) Janowi W. - 3 lata pozbawienia wolności i 500.000 zł grzywny;b) Teresie M. - 150.000 zł grzywny;c) Ewie Ł. - 430.000 zł grzywny (...).Od tego wyroku wniósł rewizję prokurator co do wszystkich oskarżonych oraz obrońcy oskarżonych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty i wnioski zawarte we wszystkich rewizjach są zasadne przynajmniej w tym sensie, że zarówno sposób przeprowadzenia postępowania dowodowego, jak i ocena materiału dowodowego dokonana przez Sąd Wojewódzki nie są wolne od pewnych mankamentów, uniemożliwiających Sądowi Najwyższemu merytoryczne ustosunkowanie się do postawionych zarzutów.Jeżeli chodzi o mankamenty dotyczące sposobu przeprowadzenia dowodów na rozprawie głównej, to sprowadzają się one w istocie do tego, że dysponując głównie wyjaśnieniami oskarżonych, a w tym obszernymi i szczegółowymi wyjaśnieniami złożonymi zwłaszcza w toku śledztwa, Sąd Wojewódzki z jednej strony w dość szerokim zakresie je ujawnił na podstawie art. 334 k.p.k., ale z drugiej strony uczynił to w pewnym sensie niekonsekwentnie i nie do końca. Chodzi tu w szczególności o wyjaśnienia uzupełniające, złożone jako załączniki do protokołów przesłuchania oskarżonych w postaci własnoręcznie sporządzonych zestawień, spośród których Sąd Wojewódzki ujawnił na rozprawie głównej tylko zestawienie sporządzone własnoręcznie przez Ewę Ł., natomiast nie postąpił analogicznie w odniesieniu do zestawień własnoręcznie sporządzonych przez pozostałych oskarżonych.Postępując w ten sposób, Sąd Wojewódzki prawdopodobnie kierował się taką wykładnią treści art. 158 k.p.k., która sprowadzałaby się do absolutnego zakazu ujawniania wszelkich pism, nie będących protokołami, a zawierających wyjaśnienia oskarżonych lub zeznania świadków.Podzielając troskę Sądu Wojewódzkiego, by - wbrew zakazowi wyrażonemu w art. 158 k.p.k. - nie zastępować dowodu treścią "pism i zapisków", nie będących oficjalnymi protokołami przesłuchań (której zresztą Sąd Najwyższy także niejednokrotnie dawał wyraz), stwierdzić należy, że przewidziany w art. 158 k.p.k. zakaz "zastępowania" wymienionych tam dowodów nie może być utożsamiany z zakazem "uzupełniania" tych dowodów przez własnoręcznie sporządzone dokumenty, np. w postaci szkiców, zestawień czy wyliczeń, i to nie "zamiast" oficjalnego protokołu przesłuchania, lecz oprócz niego z wyraźnym zamiarem uczynienia z tego załącznika integralnej części uzupełniającej treść oficjalnego, równocześnie sporządzonego protokołu przesłuchania.W niniejszej sprawie tak właśnie było, gdyż w każdym wypadku, po dość szczegółowym przesłuchaniu i wyliczeniu zagarniętych kwot, oskarżeni wyraźnie wskazywali w treści protokołu, że dokładne rozliczenie kwot przedstawią we własnoręcznie sporządzonym zestawieniu, co też następnie uczynili.Porównanie treści obu tych dokumentów, tj. protokołów przesłuchania oskarżonych i sporządzonych własnoręcznie zestawień, wskazuje, że te ostatnie nie są jakimiś nowymi twierdzeniami, lecz stanowią rozwinięcie (uzupełnienie) treści złożonych uprzednio wyjaśnień i stanowią wraz z nimi integralną całość. Dlatego też ocena ujawnionych ze śledztwa wyjaśnień - z odpowiednim ustosunkowaniem się do nich przez oskarżonych - może być pełna i wszechstronna tylko wtedy, gdy zostaną one ujawnione wraz z uzupełniającymi zestawieniami. Brak ujawnienia tych zestawień utrudnił Sądowi Wojewódzkiemu szczegółowe pytanie oskarżonych co do przyczyn zmiany ich wyjaśnień, a Sądowi Najwyższemu utrudnił kontrolę toku rozumowania Sądu Wojewódzkiego.Jeżeli chodzi o to "rozumowanie", to nawet na tle tych wyjaśnień oskarżonych, które zostały ujawnione, nie jest ono w pełni prawidłowe i konsekwentne.Sąd Wojewódzki bowiem za podstawę swych ustaleń przyjął "wyjaśnienia oskarżonych" (bez wskazania których), mimo że po pierwsze wyjaśnienia te były wielokrotnie składane i różniły się przede wszystkim co do wartości zagarniętych kwot, a po wtóre nawet wtedy, gdy niektóre z nich zostały na rozprawie głównej podtrzymane "w całości", to i tak ustalenia Sądu Wojewódzkiego od nich się różnią.Tak np. oskarżony Jan W. w pierwszej części swych wyjaśnień na rozprawie głównej ograniczył zakres swego przyznania się do winy do zagarnięcia kwoty ok. 200.000 zł, ale po ujawnieniu mu odmiennych jego wyjaśnień złożonych w toku śledztwa oświadczył na rozprawie głównej, że wyjaśnienia te podtrzymuje. Tymczasem owe podtrzymane na rozprawie głównej wyjaśnienia oskarżonego dotyczą kwoty 485.200 zł, do której zagarnięcia oskarżony przyznał się w toku śledztwa "w całości".Analogiczne stanowisko zajął ten oskarżony w kwestii wysokości wręczonych korzyści majątkowych. Z jednej strony ograniczył ich wysokość, a z drugiej - podtrzymywał ujawnione mu ze śledztwa wyjaśnienia, w których podawał wyższe kwoty. Wytłumaczenie tego może być dwojakie: albo oskarżony po ujawnieniu mu protokołów przesłuchań ze śledztwa uznawał bezcelowość prób ograniczania tych kwot i po prostu powracał do tych kwot, które wymieniał (i to wielokrotnie) w śledztwie, albo też jego oświadczenie na rozprawie o podtrzymywaniu uprzednich wyjaśnień "w całości" dotyczy samego tylko faktu przestępstwa, a nie wysokości kwot zagarniętych lub wręczonych.W każdym razie wątpliwości tych Sąd Wojewódzki do końca nie wyjaśnił, ponieważ ustaleń dokonano na podstawie ogólnikowego powołania się na "wyjaśnienia oskarżonych", bez dokonania ich szerszej analizy, a co uniemożliwia Sądowi Najwyższemu merytoryczne ustosunkowanie się do zgłoszonych w rewizji zarzutów. Zarówno bowiem wersja przyjęta przez Sąd Wojewódzki, jak i postulowana np. w rewizji prokuratora mogłaby znaleźć swe uzasadnienie w którymś z wyjaśnień oskarżonych.Niezależnie od tego Sąd Wojewódzki wyeliminował z zakresu zagarnięcia łączną kwotę 77.800 zł, wykazaną w opinii biegłego, choć składa się ona z różnych pozycji, w tym i takich, które mogą świadczyć o dysponowaniu mieniem społecznym jak własnym, i nie powinna być traktowana jednolicie (z punktu widzenia zagarnięcia mienia społecznego). Ponadto mimo przyznania się do winy oskarżonych i oparcia na tym ustaleń, Sąd Wojewódzki w ogóle nie ustosunkował się do obrony oskarżonych, a zwłaszcza co do braku porozumienia między nimi i - nie wykazując, na jakiej podstawie dowodowej to uczynił - przyjął za wspólnie zagarnięte (lub wręczone) te kwoty, które wynikały z prostego zsumowania działań poszczególnych oskarżonych.Takie "sumaryczne" potraktowanie czynów poszczególnych oskarżonych uniemożliwia również Sądowi Najwyższemu ustosunkowanie się do zarzutów rewizji obrońców oskarżonych (...).