III KO 64/22

Sygn. akt III KO 64/22 POSTANOWIENIE Dnia 21 października 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk w sprawie D. L. w przedmiocie wniosku (sygnalizacji) o wznowienie z urzędu postępowania o odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności – orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 21 października 2015 r., sygn. akt II K 121/13, zmienionym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 3 marca 2016 r., sygn. akt II AKa 9/16 – zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 25 marca 2019 r., sygn. akt II AKzw 702/18, utrzymującym w mocy postanowienie Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 27 września 2018 r., sygn. akt II Ko 231/18, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 21 października 2022 r. wniosku skazanego o wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziego SN Igora Zgolińskiego, na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 i 4 k.p.k. oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, postanowił wyłączyć sędziego SN Igora Zgolińskiego od rozpoznania sprawy III KO 64/22. UZASADNIENIE W dniu 24 maja 2022 r. do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek skazanego D.L.– sygnalizacja potrzeby wznowienia z urzędu postępowania – w przedmiocie odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności (orzeczonej wyrokiem Sądu 2 Okręgowego w Rzeszowie z dnia 21 października 2015 r., sygn. akt II K 121/13, zmienionym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 3 marca 2016 r., sygn. akt II AKa 9/16), zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 25 marca 2019 r., sygn. akt II AKzw 702/18, utrzymującym w mocy postanowienie Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 27 września 2018 r., sygn. akt II Ko 231/18. W poprzednio prowadzonych w tym przedmiocie przez Sąd Najwyższy postępowaniach: wniosek obrońcy skazanego pozostawiony został bez rozpoznania postanowieniem z dnia 20 października 2021 r., IV KO 80/21, a co do następnej sygnalizacji samego D. L. oraz jego obrońcy zarządzeniem z dnia 2 marca 2022 r. III KO 9/22, stwierdzono, że brak jest podstaw do wszczęcia przez Sąd Najwyższy postępowania o wznowienie z urzędu wskazanego na wstępie postępowania o odmowie odroczenia kary pozbawienia wolności (art. 542 § 3 k.p.k.). Wniosek (sygnalizacja) skazanego przydzielony został – zarządzeniem z dnia 1 czerwca 2022 r. Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracami Izby Karnej – do rozpoznania sędziemu SN Igorowi Zgolińskiemu. W dniu 26 września 2022 r. do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek D. L. o wyłączenie od rozpoznania niniejszej sprawy sędziego Igora Zgolińskiego. Wskazując jako podstawę wyłączenia art. 41 § 1 k.p.k. skazany odwołał się do uchwały składu połączonych Izb Sądu Najwyższego: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, zgodnie z którą „nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U z 2018 r., poz. 3)”. W ocenie wnioskodawcy fakt powołania sędziego wyznaczonego do rozpoznania jego sprawy w takim właśnie niewłaściwym trybie rodzi wątpliwości co do zachowania przez niego obiektywizmu (bezstronności) przy orzekaniu, w szczególności w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw 3 Człowieka, który „zarzuca Państwu Polskiemu ciągłe łamanie zasady praworządności i wzywa do zaprzestania jej łamania”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania wniosku o wyłączenie konieczne jest w pierwszej kolejności zbadanie, czy tego rodzaju wniosek w niniejszym postępowaniu jest dopuszczalny, a to w szczególności z uwagi na decyzje jakie w tej sprawie, w identycznym przedmiocie, podejmowane były już wcześniej w Sądzie Najwyższym (zob. postanowienie z dnia 20 października 2021 r., IV KO 80/21 i zarządzenie z dnia 2 marca 2022 r. III KO 9/22). Zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w tym składzie na tak zasygnalizowaną kwestię odpowiedzieć należy twierdząco. Nie może budzić wadliwości, że wypowiedzenie się co do dopuszczalności wniosku o wznowienie postępowania, czy też – przy potraktowaniu takiego wniosku jako sygnalizacji wskazującej na potrzebę wznowienia postępowania z urzędu (art. 542 § 3 k.p.k.) – możliwości wszczęcia samego postępowania wznowieniowego ex officio, jest także (w sytuacji uznania istnienia przeszkód formalnych przeprowadzenia takiego postępowania) rozstrzyganiem co do istoty. Jeżeli zaś tak, to niezależnie od przyszłej formy takiego rozstrzygnięcia (zarządzenie lub postanowienie), decyzję w tym przedmiocie musi podjąć sąd ustanowiony ustawą zarówno w rozumieniu przepisów konstytucyjnych (art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), jak i konwencyjnych (art. 47 Kary Praw Podstawowych Unii Europejskiej i art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – dalej w tekście powoływane odpowiednio jako KPP i Konwencja). Wnioskodawca w swoim wniosku o wyłączenie odwołuje się do uchwały trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (OSNK 2020, z. 2, poz. 7) – dalej wskazywanej jako uchwała SN, wywodząc, że skoro skład Sądu Najwyższego z udziałem sędziego powołanego na urząd sędziego tego Sądu w procedurze wskazanej w pkt. 1 powołanej uchwały SN jest sądem nienależycie obsadzonym w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., to wyznaczenie takiego sędziego do orzekania w konkretnej sprawie powoduje powstanie niejako 4 „samoczynnie” okoliczności, które wywołują uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności takiego sędziego. Zdaniem autora wniosku, konieczność wyłączenia sędziego w takim układzie przewidział sam ustawodawca uznając, że do wyłączenia wystarczy tylko sama możliwość wystąpienia okoliczności, o których mowa w art. 41 § 1 k.p.k. W jego ocenie okoliczności powyższe powodują, że wobec istnienia tej uchwały sędzia, którego jej treść dotyczy, powinien rozważyć z urzędu możliwość wnioskowania o wyłączenie. Co więcej, uważa, że praca orzecznicza takiego sędziego (w tym wypadku SSN Igora Zgolińskiego) zapewne będzie nieskuteczna, bowiem orzeczenia z jego udziałem będą obarczone bezwzględną przesłanką nieważności (powinno być uchylenia orzeczenia – uwaga SN) z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., a zachowanie niezbędnego obiektywizmu (bezstronności) przy orzekaniu, w tym niezależności sędziowskiej, będzie niemożliwe, ponieważ „będzie on (sędzia którego dotyczy wniosek – uwaga SN) popierał środowisko tzw. neosędziów, którzy uzależnieni są politycznie oraz osobowo od swoich zwierzchników wywodzących się z obecnie będącej w przewadze większości partii politycznej”. W orzecznictwie wyrażony został pogląd, że sam udział w uczestniczeniu przez sędziego w procedurze nominacyjnej określonej w art. 179 Konstytucji RP, prowadzonej już po dokonaniu zmian w składzie Krajowej Rady Sądownictwa (por. ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. z 2018 r. poz. 3 – dalej jako nowela ustawy KRS) nawet w okolicznościach, które już w tamtym okresie wzbudzały bardzo poważne zastrzeżenia co do konstytucyjności tego trybu, nie daje jeszcze podstaw do przyjęcia, iż udział w takiej procedurze oznacza, że osoba taka – z tego tylko powodu – jest już „obiektywnie” podejrzana o brak bezstronności w rozpoznawaniu wszystkich sprawy, do których zostanie wyznaczona. Wnioskowanie takie – jak się wywodzi – przeniesione na grunt przepisu art. 41 § 1 k.p.k. prowadziłoby w istocie do wyłączenia takiej osoby w ogóle od rozpoznawania wszystkich spraw z uwagi na okoliczności, które nie mają żadnego merytorycznego przełożenia na konkretną sprawę (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2021 r., II KO 30/21). 5 Sąd Najwyższy w tym składzie stanowisko to podziela, aczkolwiek z zastrzeżeniem, że tak kategoryczny pogląd w pierwszym rzędzie odnosić należy do sędziów sądów powszechnych i wojskowych, a więc osób których dotyczy pkt 2 uchwały SN, ponieważ wyłącznie w przypadku takich osób wymagane jest badanie czy wadliwość procesu powoływania prowadzi w konkretnych okolicznościach, do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 KPP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji. Natomiast w odniesieniu do osób powołanych na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, a więc sądu ostatniej instancji na gruncie krajowego porządku prawnego, obowiązuje wykładnia prowadząca do rezultatu przyjętego pkt. 1 uchwały SN, w którym wymogu przeprowadzenia takiego „testu” wszakże się nie stawia. Uchwała powyższa wiąże pozostałe składy Sądu Najwyższego (art. 88 § 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym – t.j.: Dz. U. 2021.1904 ze zm.) i pozostaje aktualna [zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2020 r., I KZP 1/20, OSNK 2020, z. 7, poz. 26, a także szeroka argumentacja zawarta w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK 2021, z. 10, poz. 41 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, OSNK 2022, z. 6, poz. 22]. Nie zmienia to jednak postaci rzeczy, że brak podstaw do przyjęcia automatycznie założenia o braku obiektywizmu sędziego Sądu Najwyższego powołanego na ten urząd w niekonstytucyjnej procedurze tylko w oparciu o okoliczności związane z samym trybem takiego powołania, w szczególności w kontekście stabilności orzeczeń i zapobiegnięcia chaosowi prawnemu. Pomimo powyższego zastrzeżenia oczywista konieczność wyłączenia sędziego Igora Zgolińskiego do rozpoznania niniejszej sprawy, a tym samym uznanie wniosku w tym przedmiocie złożonego przez D. L. za zasadny, wynika z ustawowej regulacji zawartej w art. 41 § 1 k.p.k., odsyłającej do obiektywnie istniejącej bezstronności zewnętrznej. Przepis ten stanowi wszak podstawę do ochrony prawa strony do rozpoznania konkretnej sprawy przez niezależny i bezstronny sąd. Oznacza to, że jego wykładnia powinna umożliwiać także kontrolę tego, czy w konkretnej sprawie nie dochodzi do naruszenia standardu niezależności i bezstronności 6 gwarantowanego przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 KPP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji (por. postanowienie SN z dnia 10 lutego 2021 r., I NWW 3/21). Patrząc na poruszone przez wnioskodawcę okoliczności trzeba zatem uznać, że w jego ocenie okoliczności związane z taką właśnie procedurą nominacyjną i uzyskaniem statusu sędziego SN przez I. Zgolińskiego, nie dają mu gwarancji rozpoznania sprawy przez niezależny i bezstronny sąd ustanowiony ustawą, co może z kolei prowadzić do kwestionowania statusu tak „ustanowionego” sądu na etapie postępowania przed Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu (dalej – ETPC), co D. L. w swoim wniosku sam sygnalizuje. Patrząc więc na treść wniosku skazanego z perspektywy art. 6 ust. 1 Konwencji, w kontekście trybu powołania sędziów w Polsce już po noweli ustawy o KRS, trzeba przywołać wyrok ETPC z dnia 22 lipca 2021 r. w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr 43447/19), w którym - na kanwie tego samego stanu prawnego co wykazany w odniesieniu do powołania na stanowisko sędziego SN I. Zgolińskiego, Trybunał w Strasburgu wyłożył zawartość standardu „niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji. Trybunał po zaprezentowaniu wszystkich okoliczności związanych z procederem nominacyjnym prowadzonym na podstawie noweli z 2017 r. do ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, wskazał – przywołując zresztą swoje stanowisko także w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson vs. Islandia – że z uwagi na udział w procesie powoływania w Polsce sędziów takiego organu, jakim jest Krajowej Rady Sądownictwa, w składzie ukształtowanym nowelą z 2017 r. (w efekcie czego organ ten nie jest niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej) – osoba powołana na urząd sędziego orzekając w określonej sprawie nie stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji (pkt 284 – szerzej w tym zakresie wskazane wyżej postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21). Mając na uwadze pełną argumentację zawartą w powołanym postanowieniu Sądu Najwyższego w sprawie I KZ 29/21, a także zważywszy na fakt, iż tylko ETPC jest uprawniony do wykładni standardu art. 6 ust. 1 Konwencji, konieczne staje się podjęcie przez Sąd Najwyższy - rozpoznający wniosek o wyłączenie na węższej podstawie procesowej, tj. podstawie z art. 41 § 1 k.p.k., która dotyczy 7 uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności konkretnego sędziego - decyzji o wyłączeniu od rozpoznania sprawy o wznowienie postępowania III KO 64/22 SSN Igora Zgolińskiego, tak aby nie doszło, na etapie postępowania wznowieniowego, do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji. Standard z art. 6 ust.1 EKPC ma bowiem zastosowanie, gdy postępowanie, chociaż uznane w prawie krajowym za „nadzwyczajne” albo „wyjątkowe”, z natury i w swoim zakresie jest podobne do zwykłego postępowania odwoławczego (M. A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka, wyd. 7, s. 502 i cytowane wyroki ETPC). Istotna jest wówczas sama procedura, a nie jej etap. Wskazuje się, że konwencja nie wymaga powołania do życia sądu apelacyjnego ani kasacyjnego, ale jeśli jednak one istnieją, postępowanie przed nimi powinno zapewniać gwarancje rzetelnego procesu sądowego, w tym spełnienie wymogu bezstronności (P. Hofmański, A. Wróbel w: L. Garlicki [red.] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Tom I. Komentarz do artykułów 1-8, Warszawa 2010, s. 253; M. A. Nowicki, op.cit. s. 492 i cyt. orzecznictwo). Takim postępowaniem jest zarówno postępowanie kasacyjne, jak też wznowieniowe, co oznacza, że na ten etap postępowania rozciąga się także standard „niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą” wyrażony w art. 6 ust. 1 Konwencji (zob. powołane wielokrotnie postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2021 r., II KO 30/21). Rzeczą Sądu Najwyższego rozpoznającego wniosek na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. jest więc wyłączenie sędziego nie tylko wtedy, gdy zostanie wykazana okoliczność, która mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności, ale także wtedy, gdy orzekanie w tej sprawie przez tego sędziego mogłoby realnie prowadzić do znacznie poważniejszego uchybienia, tj. naruszenia standardu z art. 6 ust. 1 Konwencji i uznania, że taki skład orzekający w ogóle nie stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą, co przecież mogłoby skutkować odpowiedzialnością odszkodowawczą państwa (por. sprawa Reczkowicz). Co więcej, niniejsze rozstrzygnięcie – z uwagi na wskazane wyżej uwarunkowania konwencyjne – zapobiega również skutkowi wyrażonemu w pkt. I wskazanej wyżej uchwały trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 8 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20. Wprawdzie w dotychczasowym orzecznictwie przyjmowano, że nie istnieje możliwość zakwestionowania orzeczenia zapadłego w następstwie rozpoznania kasacji (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2007 r., V KO 15/07), ale też wniosku o wznowienie postępowania (zob. postanowienie Sadu Najwyższego z dnia 20 maja 2010 r., V KO 47/10, OSNKW 2010, z. 8, poz. 73) w oparciu o przepis art. 542 § 3 k.p.k., wszelako kwestia powyższa stała się obecnie podstawą przedstawienia przez Sąd Najwyższy składowi powiększonemu zagadnienia prawnego: „Czy oddalenie kasacji przez skład Sądu Najwyższego, w którym bierze udział sędzia powołany do Sądu Najwyższego w wyniku procedury przeprowadzonej przed Krajową Radą Sądownictwa, której skład ukształtowano w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3) jest prawomocnym orzeczeniem kończącym postępowanie sądowe w rozumieniu art. 542 § 3 k.p.k.?” (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2022., III KO 15/22), a zawartej w tym orzeczeniu argumentacji nie można ignorować. Co więcej, nie można także wykluczyć potrzeby wznowienia takiego postępowania na podstawie art. 540 § 3 k.p.k. i to nie tylko postępowania w sprawie, do której odnosi się konkretne rozstrzygnięcie ETPC o naruszeniu Konwencji, ale także innych postępowań karnych, w których zaistniało naruszenie postanowień Konwencji tożsame w układzie okoliczności faktyczno-prawnych ze stwierdzonym w orzeczeniu tego Trybunału wydanym przeciwko Polsce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2014 r., I KZP 14/14, OSNKW 2014, z. 8, poz. 59; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 17 marca 2022 r., II KO 12/22; z dnia 15 września 2022 r. w sprawach I KO 75/21 i I KO 77/21). Kierując się powołanymi względami orzeczono jak w części dyspozytywnej postanowienia. [as]