III KO 80/54

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w sprawie Kazimierza C. i in., oskarżonych z art. 241 k.k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, na podstawie art. 390 k.p.k. postanowił na przedstawioną przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:1.Czy to samo działanie, co do którego postępowanie karne zostało zakończone prawomocnym postanowieniem sądu o umorzeniu postępowania, może być przedmiotem nowego ścigania karnego w przypadku zakwalifikowania go z innego przepisu prawa karnego?2.Czy w przypadku zawarcia ugody przez strony w postępowaniu prywatno-skargowym i powziętym wskutek tego postanowieniem sądu o umorzeniu postępowania oskarżyciel publiczny może objąć oskarżenie w trybie art. 65 k.p.k., bądź jeśli dopatruje się w czynie przestępstwa ściganego z urzędu, sporządzić ze swej strony akt oskarżenia?3.Czy w przypadkach wyżej wskazanych należy przyjąć zasadę rei iudicatae i postępowanie karne umorzyć w trybie art. 3 k.p.k.?rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1.Umorzenie postępowania z powodu braku wniosku lub braku skargi uprawnionego oskarżyciela jest stwierdzeniem, że istnieje przeszkoda procesowa uniemożliwiająca toczenie się procesu i powodująca, że proces w danych warunkach z danym oskarżycielem jest niedopuszczalny.W razie złożenia skargi przez uprawnionego oskarżyciela, nowy proces może się toczyć i wówczas w nowym procesie nie można skutecznie zgłaszać zarzutu rei iudicatae, gdyż w poprzednim postępowaniu sąd orzekł tylko o niedopuszczalności procesu z danym oskarżycielem i na podstawie uprzedniej skargi. Ma to zastosowanie zwłaszcza w tym przypadku, gdy sąd umorzył postępowanie wszczęte wskutek skargi oskarżyciela prywatnego, uznając, że dane przestępstwo może być ścigane z oskarżenia publicznego. Wówczas ze zmianą kwalifikacji wiąże się zmiana trybu ścigania i oskarżyciel publiczny może wnieść akt oskarżenia.2.Z treści przepisu art. 65 k.p.k. wynika, że w sprawie o przestępstwo ścigane w trybie oskarżenia prywatnego prokurator może albo wszcząć samodzielnie proces przez "wniesienie i popieranie oskarżenia", bądź też może "przyłączyć się" do oskarżenia, wniesionego przez oskarżyciela prywatnego, czyli do procesu wszczętego przez oskarżyciela prywatnego.Skoro prokurator nie objął oskarżenia ani przez wszczęcie procesu, ani przez przejęcie skargi oskarżyciela prywatnego, to prawo skargi zgasło wówczas, gdy postępowanie toczące się w trybie prywatno-skargowym zostało przez sąd wskutek ugody stron prawomocnie ukończone. Proces bowiem toczył się w trybie prawidłowym i został w oparciu o przepisy prawa procesowego prawomocnie zakończony. Prokurator zaś może korzystać z prawa ingerencji w sprawach o przestępstwa prywatno-skargowe tylko przed prawomocnym zakończeniem się procesu. Prowadzenie nowego procesu o to samo uniemożliwia zasada ne bis in idem.Proces nowy byłby możliwy w przypadku, gdyby sąd umorzył postępowanie uznając, że czyn zarzucony oskarżonemu nie podlega ściganiu w trybie prywatno-skargowym, tzn. gdyby sąd stwierdził brak skargi uprawnionego oskarżyciela. Natomiast jeżeli sąd uznał (choćby błędnie), że czyn podlega ściganiu w trybie oskarżenia prywatnego (nie publicznego), że przeto oskarżyciel prywatny ma prawo do występowania w tym charakterze w procesie, to tym samym rozstrzygnął prawomocnie, iż proces w tym trybie i na podstawie danej, prawnie skutecznej skargi jest dopuszczalny.Wydając wskutek ugody stron postanowienie o umorzeniu procesu toczącego się o przestępstwo prywatno-skargowe, sąd tym samym stwierdzi (implicite) dopuszczalność danego procesu na podstawie dopuszczonej skargi przed danym sądem i w danym trybie, w przeciwnym bowiem razie obowiązany był proces umorzyć z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela. To rozstrzygnięcie o dopuszczalności procesu w danym trybie i na podstawie danej skargi stanowi więc "rzecz osądzoną" w stosunku do nowego procesu o to samo zdarzenie faktyczne, w którym sąd musiałby wydać w tej samej materii (dopuszczalności procesu) orzeczenie odmienne.Jeżeli więc istotnie w czynie opisanym w akcie oskarżenia zachodzą także znamiona przestępstwa ściganego w trybie oskarżenia publicznego, lecz sąd błędnie zakwalifikował ten czyn jako przestępstwo ścigane w trybie prywatno-skargowym, to wówczas prawomocne postanowienie sądu kończące proces lub wyrok umarzający mogą być uchylone tylko w drodze rewizji nadzwyczajnej, zakładanej w myśl art. 394 k.p.k. od prawomocnych wyroków i postanowień, kończących postępowanie sądowe.3.Odpowiedź na pytanie trzecie wynika z odpowiedzi 1 i 2.