III KR 29/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr K. Mioduski. Sędziowie: K. Grzebuła, J. Matysiak, M. Szczepański (sprawozdawca), A. Żylewicz.Prokurator Prokuratury Generalnej: K. Kraft.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Wiesława D., oskarżonego z art. 148 § 1, art. 210 § 2, art. 203, 199 i 208 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez oskarżonego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 28 października 1972 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że:1) uchylił orzeczenie o karze łącznej;2) za czyn przypisany oskarżonemu Wiesławowi D. w pkt I części skazującej tego wyroku wymierzył oskarżonemu na podstawie art. 148 § 1, art. 36 § 3 i art. 40 § 1 pkt 1 k.k. karę 25 lat pozbawienia wolności, 10.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując za równoważnik jednego dnia pozbawienia wolności 100 zł grzywny, oraz karę dodatkową pozbawienia praw publicznych na okres 10 lat;3) wymierzył oskarżonemu Wiesławowi D. kary łączne:a) 25 lat pozbawienia wolności, z zaliczeniem na jej poczet okresu tymczasowego aresztowania od dnia 5 stycznia 1972 r.,b) 10.000 zł grzywny, z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując za równoważnik jednego dnia pozbawienia wolności 100 zł grzywny (...).Uzasadnienie faktyczneObowiązujący kodeks karny przewiduje za popełnienie zbrodni określonych w art. 148 § 1 i art. 210 § 2 k.k. między innymi możliwość wymierzenia ich sprawcom kary śmierci. Rozważając więc możliwość wymierzenia także i tej kary, sąd orzekający obowiązany jest kierować się dyrektywami wymiaru kary określonymi w art. 50 § 1 i 2 k.k., przy czym obowiązkiem sądu jest uwzględnienie dyrektywy zawartej w art. 30 § 2 k.k., w którym to przepisie ustawodawca wskazał, że kara śmierci jest karą zasadniczą o charakterze wyjątkowym.Rozważenia zatem wymaga kwestia rozumienia ustawowego określenia kary śmierci jako kary o charakterze wyjątkowym ze wskazaniem przesłanek tej wyjątkowości. Wyjątkowość tej kary wyrażać się powinna w wymierzeniu jej tylko w wypadkach skrajnych, gdy zostanie ustalony maksymalny stopień społecznego niebezpieczeństwa zagrożonej nią zbrodni oraz gdy za wymierzeniem tej kary przemawiają okoliczności ujawnione w dotychczasowym życiu lub sposobie działania sprawcy, które świadczą o tak głębokim jego zdemoralizowaniu, że należy uznać, iż nie nadaje się on do współżycia w społeczeństwie, a ponadto że na rzecz wymierzenia tej kary przemawiają istotne względy na jej społeczne oddziaływanie.Nawiązując do wieku oskarżonego Wiesława D. i treści art. 120 § 4 k.k. oraz faktu, że w dacie wyrokowania przez sąd pierwszej instancji oskarżony nie miał ukończonych 21 lat, w związku z czym należało oskarżonego uważać za przestępcę młodocianego także w dacie wyrokowania przez Sąd Najwyższy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1972 r. - OSNKW 1972, z. 6, poz. 94), przy wymiarze kary należało mieć na względzie także dyrektywę wymiaru kary zawartą w art. 51 k.k.W zakresie wymiaru kary wobec przestępcy młodocianego, obok ogólnych dyrektyw wymiaru kary, istotne znaczenie ma dyrektywa szczególna zawarta w art. 51 k.k., której podstawą jest fakt, że z jednej strony przestępca młodociany jest na ogół człowiekiem o nie w pełni ukształtowanej osobowości, niewielkim zasobie doświadczenia życiowego, często podatnym na ujemne wpływy otoczenia, a z drugiej - podatnym na stosowane wobec niego właściwe metody resocjalizacyjne.Ta szczególna dyrektywa nakazuje mieć na względzie przede wszystkim osobowość sprawcy i powinna doprowadzać do wymierzenia kary, która pozwoli skazanego wychować, nauczyć zawodu, wdrożyć do przestrzegania porządku prawnego, co oczywiście nie może oznaczać ani jednostronności, ani pobłażliwości, zwłaszcza wtedy, gdy młodociany jest sprawcą przestępstwa o wysokim stopniu społecznego niebezpieczeństwa i dotychczas wykazywał się znacznym zdemoralizowaniem. Tak rozumiana dyrektywa zawarta w art. 51 k.k. w powiązaniu z omówioną wyżej zasadą co do wyjątkowości kary śmierci daje podstawę do sformułowania poglądu, że w stosunku do przestępcy młodocianego ustawowa wyjątkowość kary śmierci ulega niejako spotęgowaniu i wobec tej kategorii sprawców zbrodni zagrożonych taką karą kara ta może być wymierzona w szczególnie wyjątkowych wypadkach.Nawiązując do rozważań sądu pierwszej instancji co do wymiaru kary za czyn opisany w pkt I aktu oskarżenia stwierdzić należy, że sąd ten wprawdzie powołał się na wyjątkowość kary śmierci, natomiast nie powiązał dyrektywy określonej w art. 30 § 2 k.k. z dyrektywą zawartą w art. 51 k.k., ponadto nie uwzględnił niektórych okoliczności łagodzących, a niektóre z tych okoliczności nietrafnie uznał za obciążające w stopniu przemawiającym za orzeczeniem kary śmierci.Należy tu przede wszystkim wskazać, że trafnie wskazane przez sąd pierwszej instancji okoliczności ujemnie charakteryzujące osobę oskarżonego nie są aż tak ważkie, aby pozwalały sformułować tezę o szczególnie głębokim zdemoralizowaniu Wiesława D. przed popełnieniem przez niego zbrodni zabójstwa rabunkowego na osobie Czesława D.Z materiału dowodowego wynika, że w dzieciństwie i okresie dojrzewania oskarżony pozostawał pod bardzo ujemnym wpływem swego ojca, który nadużywał alkoholu, nie troszczył się o rodzinę i wykazywał w pewnym sensie sadystyczne skłonności w czasie karcenia między innymi oskarżonego. Zarysowująca się u oskarżonego niechęć do nauki i pracy trafnie została oceniona jako mająca swe podłoże w niekorzystnym wpływie wychowawczym ojca i środowiska (vide: opinia biegłych psychiatrów). Do zakładu poprawczego oskarżony skierowany został nie tyle ze względu na wagę popełnionego przez niego czynu, ile ze względu na brak gwarancji, że opieka ciężko pracującej matki będzie wystarczająca. Z akt Zakładu Poprawczego w M. wynika, że w okresie pobytu w tymże Zakładzie Wiesław D. okazał się podatny na wpływy wychowawcze, co między innymi stanowiło podstawę jego warunkowego zwolnienia, choć w świetle postanowień zawartych we wspomnianych aktach nie sposób oprzeć się wrażeniu, że to zwolnienie było przedwczesne, a co najmniej powinno być połączone z bezzwłocznym roztoczeniem nad Wiesławem D. efektywnego i rzeczywistego dozoru kuratora. Wydaje się, że istnieją podstawy do przyjęcia tezy, iż właściwy dozór kuratora nad zwolnionym z zakładu poprawczego, wówczas 19-letnim Wiesławem D., mógłby przyczynić się do jego stabilizacji życiowej i zapobiegłby popełnieniu przez niego w czasie od dnia 4 września 1970 r. (data zwolnienia z zakładu) do dnia 26 grudnia 1971 r. drobnych w istocie przestępstw.Oceniając zatem stopień zdemoralizowania Wiesława D. przed popełnieniem zbrodni na osobie Czesława D. trzeba stwierdzić, że ten stopień nie był szczególnie wysoki, a ponadto nie w pełni przez oskarżonego zawiniony.Przechodząc do okoliczności i sposobu zabójstwa Czesława D. wskazać trzeba, że oskarżony zamiar obrabowania i zabójstwa pokrzywdzonego powziął nagle, a więc nie z premedytacją, która - w razie jej ustalenia - musiałaby być uznana za przesłankę do wysnucia wniosku o szczególnie wysokim stopniu zdemoralizowania oskarżonego. Sposób dokonania zabójstwa Czesława D. uznany być musi za szczególnie odrażający i ujemnie charakteryzujący osobowość oskarżonego, niemniej jednak z tego faktu nie można wyciągać tak dalece idących wniosków w zakresie wymiaru kary, jak to uczynił sąd pierwszej instancji; trzeba bowiem mieć na względzie to, że oskarżony jest człowiekiem prymitywnym, oraz fakt, że działał pod wpływem alkoholu, którego spożył dość dużo za namową ze strony znacznie od siebie starszego późniejszego pokrzywdzonego. Nawiązując do twierdzenia oskarżonego o tym, że chciał opuścić mieszkanie Czesława D., a ten nie chciał na to wyrazić zgody, troszcząc się o oskarżonego, który był nietrzeźwy, to w tym zakresie sąd pierwszej instancji nie docenił szczerości wyjaśnień oskarżonego, z których między innymi wynika, że po powzięciu zamiaru rabunku oskarżony chciał jednak opuścić mieszkanie Czesława D., a pozostał w nim na skutek zatrzymania go przez pokrzywdzonego. Tę okoliczność zawahania się oskarżonego trzeba poczytać na jego korzyść. Jeżeli zaś chodzi o zachowanie oskarżonego po czynie (picie alkoholu, udział w zabawie), to nie należy tego zachowania oceniać niekorzystnie dla oskarżonego - człowieka o niskim poziomie wyrobienia społecznego, wręcz prymitywnego.Z naciskiem trzeba podkreślić, że sąd pierwszej instancji prawie całkowicie pominął przyznanie się oskarżonego do winy niemal na samym początku postępowania karnego, a ponadto wynikający z wyjaśnień tego oskarżonego rzeczywisty, a nie werbalny żal i skruchę, które jako czynniki zachowania się sprawcy po popełnieniu czynu nie mogą być pominięte przy wymiarze kary, a w konkretnej sprawie należy je poczytać jako jeden z elementów przemawiających przeciwko wymierzeniu kary eliminacyjnej.Uwzględniając bardzo wysoki stopień niebezpieczeństwa społecznego popełnionej przez oskarżonego Wiesława D. zbrodni, jego dotychczasowe życie, zachowanie po popełnieniu tej zbrodni, Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że istnieje podstawa do przyjęcia tezy o możliwości resocjalizacji oskarżonego Wiesława D., jednakże okres poddawania go resocjalizacji musi być szczególnie długi.Kara 25 lat pozbawienia wolności będzie tym właśnie okresem, w którym będzie możliwe odpowiednie ukształtowanie osobowości oskarżonego Wiesława D. Za wymierzeniem kary pozbawienia wolności w tym wymiarze przemawiał także wzgląd na społeczne oddziaływanie kary, wiążący się z częstotliwością popełniania zbrodni zabójstw o charakterze rabunkowym.Wobec popełnienia omawianej zbrodni z chęci osiągnięcia korzyści majątkowej należało wymierzyć oskarżonemu karę grzywny, której wysokość określił Sąd Najwyższy uwzględniając wielkość korzyści odniesionej przez oskarżonego i jego stan majątkowy.Wymierzenie kary dodatkowej pozbawienia praw publicznych uzasadnione jest treścią art. 40 § 1 pkt 1 k.k., a czas trwania tej kary wiąże się z tym, że oskarżony jako sprawca najcięższej zbrodni powinien być pozbawiony praw publicznych na maksymalny okres.Na podstawie art. 66 i 67 § 1 k.k. wymierzono kary łączne, przy czym wysokość kary łącznej pozbawienia wolności zdeterminowana została wysokością najsurowszej z orzeczonych kar, a wymierzając karę łączną grzywny zastosowano pełną absorpcję ze względu na stan majątkowy oskarżonego (...).