IV KR 37/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Synoradzki.Sędziowie: Z. Kwiecień, M. Szczepański, C. Kraska, E. Strużyna (sprawozdawca - sędzia SW deleg.).Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Pryba.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 22 kwietnia 1988 r. sprawy Krzysztofa T., oskarżonego o czyn określony w art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 210 § 1 k.k, w art. 214 § 2 i art. 10 § 2 k.k. oraz w art. 11 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k., art. 214 § 1 i art. 10 § 2 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez obrońców oskarżonego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w P. z dnia 3 listopada 1986 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że:1) uchylił orzeczenie o karze łącznej;2) za czyn przypisany w pkt 1 zaskarżonego wyroku - na podstawie art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 30 § 3 k.k. i z zastosowaniem art. 10 § 3 k.k. - skazał oskarżonego Krzysztofa T. na karę 25 lat pozbawienia wolności;3) na podstawie art. 36 § 3 k.k. wymierzył oskarżonemu karę 100.000 zł grzywny (..);4) na podstawie art. 40 § 1 k.k. i art. 44 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego pozbawienie praw publicznych na okres 20 lat,5) na podstawie art. 59a pkt 1 i 2 k.k. orzekł nawiązki:a) dwie w wysokości po 50.000 zł na rzecz Szpitala Pomnika Matki Polki;b) dwie w wysokości po 50.000 zł na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża (...);6) na podstawie art. 5 pkt 2 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o szczególnej odpowiedzialności karnej (Dz. U. Nr 23, poz. 101) orzekł konfiskatę mienia oskarżonego w całości;7) za podstawę wymiaru kary dodatkowej podania wyroku do publicznej wiadomości przyjął art. 6 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o szczególnej odpowiedzialności karnej;8) na podstawie art. 66, 67 § 1, art. 68 § 2 i art. 71 § 2 k.k. orzekł wobec oskarżonego Krzysztofa T. karę łączną 25 lat pozbawienia wolności i 10 lat pozbawienia praw publicznych (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w P. wyrokiem z dnia 3 listopada 1986 r. uznał Krzysztofa T. za winnego:1) przestępstwa określonego w art. 148 § k.k. w zw. z art. 210 § 1 k.k. i art. 214 § 2 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k., popełnionego w ten sposób, że w dniu 21 stycznia 1986 r. w pobliżu N., działając z zamiarem pozbawienia życia Ireny U., kradzieży biżuterii i pieniędzy stanowiących jej własność oraz zaboru w celu krótkotrwałego użycia jej samochodu marki "Dacia", doprowadził ją do stanu bezbronności, uderzając co najmniej dwukrotnie pięścią w głowę, a następnie zacisnął obie dłonie na jej szyi, powodując obrażenia ciała w postaci rozległego uszkodzenia chrząstki pierścieniowej krtani z podbiegnięciami krwawymi tej okolicy i mięśni szyjnych oraz złamania IV i V żebra, w wyniku których nastąpił zgon, po czym zabrał w celu przywłaszczenia bilon w wysokości co najmniej 300 zł i dwie paczki papierosów, a samochód użytkował, porzucając go następnego dnia, i na podstawie art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 3 k.k. i art. 44 § 2 oraz art. 46 § 2 k.k. skazał go na karę śmierci oraz pozbawienie praw publicznych na zawsze i konfiskatę mienia w całości;2) przestępstwa określonego w art. 11 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. oraz w art. 214 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k. popełnionego w ten sposób, że w dniu 13 października 1985 r. w G., działając z zamiarem pozbawienia życia Sławomira T. oraz zaboru w celu krótkotrwałego użycia jego samochodu marki "Polonez", ugodził go trzykrotnie nożem w plecy, powodując trzy rany kłute prawej połowy klatki piersiowej z uszkodzeniem opłucnej i miąższu płucnego oraz odmą i krwiakiem jamy opłucnej prawej, lecz zamierzonych celów nie osiągnął ze względu na ucieczkę pokrzywdzonego samochodem z miejsca zdarzenia i udzieloną mu niezwłocznie pomoc medyczną, i na podstawie art. 11 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. i w zw. z art. 10 § 3 k.k. oraz art. 40 § 1 k.k. skazał go na karę 15 lat pozbawienia wolności i pozbawienie praw publicznych na okres 10 lat.Na podstawie art. 66, 68 § 1 i art. 71 § 2 k.k. Sąd ten orzekł wobec oskarżonego karę łączną; karę śmierci oraz pozbawienie praw publicznych na zawsze.Na podstawie art. 49 k.k. Sąd ten zarządził podanie wyroku do publicznej wiadomości przez ogłoszenie jego treści w prasie (...).Rewizję od tego wyroku wnieśli obrońcy oskarżonego (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozpoznając sprawę zważył, co następuje:(...) Nie można odmówić słuszności podniesionemu w rewizji obrońców oskarżonego zarzutowi rażącej niewspółmierności wymierzonej oskarżonemu kary.Kara śmierci jest bez wątpliwości karą o charakterze wyjątkowym, na co wskazuje m.in. fakt umieszczenia jej poza katalogiem kar zasadniczych zawartym w art. 30 § 1 k.k. Szczególny charakter tej kary nakazuje - przy ocenie zasadności jej wymierzenia - niezwykle wszechstronne rozważenie nie tylko wszystkich okoliczności charakteryzujących stronę przedmiotową dokonanej zbrodni, ale wymaga pogłębionej analizy elementów strony podmiotowej, pozwalających łącznie nie tylko na określenie rozmiaru winy sprawcy, ale także wykazanie, czy na poprawę sprawcy można liczyć, albo powzięcie przekonania, że tylko kara eliminacyjna może uchronić społeczeństwo przed ciągłym niebezpieczeństwem grożącym ze strony sprawcy. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że uznanie kary śmierci za karę wyjątkową oznacza, że kara ta może być orzekana jedynie w wypadku zbrodni wyjątkowej (w porównaniu z innymi tego samego rodzaju przestępstwami) ze względu na niezwykle wysoki stopień społecznego niebezpieczeństwa tej zbrodni wyznaczony okolicznościami strony przedmiotowej i podmiotowej. Przyjmując, że punktem wyjścia rozważań o wyborze kary śmierci jest wyjątkowo wysoki stopień społecznego niebezpieczeństwa dokonanej lub dokonanych przez sprawcę zbrodni, orzeczenie tej kary nie może być stymulowane wyłącznie względami sprawiedliwej odpłaty i względami generalnoprewencyjnymi. Orzekając karę śmierci nie może być pomijany problem celowości jej stosowania w odniesieniu do konkretnego sprawcy, co obliguje do wszechstronnego rozważenia elementów jego osobowości. Sąd Najwyższy w orzeczeniach dotyczących kary śmierci kładzie przede wszystkim nacisk na prognozę odnoszącą się do sprawcy, uznając tym samym za wiodącą przy wyborze tej kary dyrektywę indywidualną.Kary śmierci wobec oskarżonego Krzysztofa T. nie może więc przesądzać dyrektywa sprawiedliwej odpłaty uzasadniona niezwykle wysokim stopniem społecznego niebezpieczeństwa popełnionych przez niego zbrodni oraz względy społecznego oddziaływania kary związane z ilością powtarzających się w kraju zabójstw taksówkarzy na tle rabunkowym - bez wnikliwego rozważenia wszystkich tych okoliczności podmiotowych, które są decydujące dla przyjęcia lub odrzucenia dodatniej prognozy indywidualnej. Ocena tej prognozy nie może pomijać dotychczasowej drogi życiowej oskarżonego, jego zachowania się po dokonaniu zbrodni, działania tempore criminis w warunkach ograniczenia obu dyspozycji poczytalności oraz treści wydanych w sprawie opinii psychiatrycznych w zakresie tzw. wskazań rokowniczych.Stanowisko Sądu Wojewódzkiego, który dostrzegając okoliczności łagodzące nie uwzględnił ich przy wymiarze kary, nie może być aprobowane.Fakt, że w zasadzie od chwili ukończenia szkoły podstawowej oskarżony pracował zarobkowo łącznie przez ponad 8 lat, początkowo równocześnie ucząc się zawodu, podlega zaliczeniu na jego korzyść. Przerwy w wykonywaniu pracy, obejmujące w sumie ok. 8 miesięcy, poszukiwanie pracy przynoszącej satysfakcję, wyższe dochody oraz zapewniającej warunki bytowe (np. zakwaterowanie w pobliżu zakładu pracy) - jako wyraz dążeń życiowych oskarżonego - nie mogą być interpretowane na jego niekorzyść.Nadmierne znaczenie sąd I instancji przywiązuje do uprzedniej karalności oskarżonego. Drobna kradzież popełniona przez oskarżonego w dziewiętnastym roku życia, będąca w rzeczy samej zaborem motoroweru w celu krótkotrwałego użycia, miała wszelkie cechy wypadku mniejszej wagi i była zdarzeniem w życiu oskarżonego incydentalnym.Oskarżony odbył nienagannie 22-miesięczną służbę wojskową. W swoim środowisku - zarówno w miejscu zamieszkania, jak i miejscach pracy - cieszył się dobrą opinią.Występujących dopiero po odbyciu służby wojskowej przypadków nadużywania alkoholu przez oskarżonego i awanturniczego zachowania się po spożyciu alkoholu, nie można oceniać w oderwaniu od stwierdzonych przez biegłych lekarzy psychiatrów defektów psychiki oskarżonego.Nie znajduje oparcia w treści wydanej w sprawie opinii psychiatrycznej stwierdzenie Sądu Wojewódzkiego, że w momencie dokonywania zbrodni "oskarżony tylko nieznacznie miał zachwianą równowagę psychiczną." Sformułowanie to nie odpowiada bowiem pojęciu nieznacznego ograniczenia poczytalności, tzn. rozpoznaniu zawartemu w opinii psychiatrycznej, którą Sąd Wojewódzki dysponował w chwili orzekania.Sąd I instancji, interpretując wypowiedź oskarżonego odnotowaną w czasie obserwacji psychicznej jako świadczącą o niezwykłe dużym natężeniu woli przestępczej i przekreślającą wszelkie pozytywne prognozy, nie wziął pod uwagę tych wypowiedzi oskarżonego, w których zawarł on potępienie dokonanej zbrodni i żal, że tak się stało. Orzekając o karze, nie może być nie dostrzegana także cała sfera przeżyć oskarżonego związanych z popełnionym przestępstwem (zamiar pozbawienia się życia, płacz, widoczne objawy zdenerwowania).Należy podkreślić, że ewentualne wątpliwości w kwestii podatności lub niepodatności oskarżonego na oddziaływania resocjalizacyjne, mogące powstawać na tle opinii psychiatrycznej i psychologicznej wydanej po szpitalnej obserwacji oskarżonego, zostały usunięte w czasie postępowania odwoławczego. Stanowisko obu zespołów biegłych lekarzy psychiatrów i psychologów - zaprezentowane zarówno w opisach pisemnych, jak i na rozprawie rewizyjnej - stwarza podstawę do przyjęcia dodatniej prognozy indywidualnej. Rokowania w zakresie reedukacji oskarżonego należy wiązać z jego niedojrzałością psychiczną, brakiem utrwalonych nastawień aspołecznych i podatnością na wpływy korekcyjne. Tym samym nie można wyłączyć, że izolacja oskarżonego w warunkach zakładu karnego umożliwi osiągnięcie przez niego wyższego poziomu dojrzałości psychicznej, wykrystalizowanie pozytywnego układu wartości moralnych i wykształcenie trwałego prospołecznego nastawienia. Nie znajdując racjonalnych przesłanek do powzięcia przekonania, że resocjalizacyjne oddziaływanie na oskarżonego w warunkach odbywania kary pozbawienia wolności nie przyniesie pozytywnego rezultatu, Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i za czyn przypisany oskarżonemu w pkt 1 zaskarżonego wyroku (zabójstwo Ireny U.) skazał go na karę 25 lat pozbawienia wolności. Zmiana orzeczenia o karze w myśl art. 30 § 3 k.k. powoduje uchylenie zakazu zawartego w art. 44 § 2 k.k. W niniejszej sprawie zakaz ten dotyczył kary grzywny, której wymierzenie w razie skazania za zbrodnię zabójstwa na tle rabunkowym, tzn. na podstawie art. 210 § 1 i art. 36 § 3 k.k. oraz w myśl zasady wyrażonej w art. 10 § 3 k.k., jest obligatoryjne.Nie naruszy zakazu reformationis in peius wyrażonego w art. 382 § 1 k.k. wymierzenie sprawcy zabójstwa na tle rabunkowym kary 25 lat pozbawienia wolności i kary grzywny zamiast orzeczonej w zaskarżonym wyroku kary śmierci. Wszelkie kryteria ocenne surowości kary ulegają załamaniu w razie zestawienia kary śmierci z najdłuższą karą pozbawienia wolności połączoną z karą grzywny i innymi środkami penalnymi.Uwzględnienie rewizji wniesionej na korzyść sprawcy przez orzeczenie kary 25 lat pozbawienia wolności, zamiast kary śmierci, powoduje obowiązek wymierzenia nie tylko kary grzywny (której nie orzeka się obok kary śmierci), ale także stosownych nawiązek, których nie orzeczono wobec faktu skazania sprawcy na karę śmierci.Nawiązka nie jest wprawdzie karą, ale jest samoistną instytucją prawa karnego materialnego w dużym stopniu o charakterze penalnym. W nawiązce zawarte zostały przede wszystkim elementy dolegliwości ekonomicznej, a ponadto także elementy zadośćuczynienia za krzywdę wyrządzoną przestępstwem. Ta szczególnego rodzaju rekompensata (pozbawiona cywilnoprawnych elementów odszkodowania) jest bezwzględnie należna interesowi społecznemu albo osobie pokrzywdzonej od sprawcy, który popełnił umyślne przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu. Obligatoryjny charakter nawiązki nie wymaga złożenia wniosku o jej orzeczenie.W rozpoznawanej sprawie podstawę do orzeczenia nawiązki wobec skazania oskarżonego za czyn przypisany w pkt 2 wyroku Sądu Wojewódzkiego, tzn. usiłowanie zabójstwa Sławomira T., stanowi nie tylko usiłowanie zbrodni zabójstwa, ale także fakt spowodowania obrażeń ciała pokrzywdzonego, które wywołały chorobę zagrażającą życiu.Zakaz reformationis in peius jest przywilejem oskarżonego, a zarazem gwarancją, że w wypadku zaskarżenia wyroku tylko na jego korzyść nie nastąpi zmiana sytuacji na gorsze. Chodzi o taką zmianę (przekształcenie), która powoduje powstanie stanu bardziej niekorzystnego dla oskarżonego w porównaniu do ustalonego w zaskarżonym orzeczeniu.Rozpoznanie sprawy w granicach środka odwoławczego (art. 382 k.p.k.), który dotyczył zarówno orzeczenia o karze śmierci za czyn opisany w pkt 1 zaskarżonego wyroku oraz kary łącznej, jak i obejmował całość orzeczenia za usiłowanie zabójstwa (pkt 2 zaskarżonego wyroku), obligowało Sąd Najwyższy, który zmieniał zaskarżony wyrok w interesie oskarżonego, do orzeczenia tych wszystkich środków karnych, które zmiana ta stymuluje.Wymierzając oskarżonemu grzywnę, Sąd Najwyższy miał na względzie dyrektywy wymiaru tej kary określone w art. 50 § 3 k.k. oraz wskazania wynikające z § 1 i 2 cyt. artykułu. O wysokości grzywny zdecydowały rozmiary korzyści, jaką oskarżony zamierzał osiągnąć dokonując zabójstwa (zamierzał zrabować pieniądze i biżuterię ofiary). Tak istotnych dla wymiaru kary grzywny okoliczności, jak rodzaj wyrządzonej szkody oraz rozmiary zamierzonej korzyści, nie może przesłaniać sytuacja majątkowa oskarżonego, a w szczególności brak dochodów wynikających z jego trybu życia (uchylanie się od pracy w okresie poprzedzającym zbrodnię).Te same względy Sąd Najwyższy miał na względzie przy określeniu wysokości nawiązek, uznając ponadto, że w razie zbrodni zabójstwa, a więc najcięższego przestępstwa, z którym łączy się obowiązek orzeczenia nawiązki, uzasadnione jest orzekanie jej w maksymalnej wysokości (...).