IV KR 110/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Młynkiewicz. Sędziowie: F. Kozłowski, J. Polony (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: S. Flasiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy: 1) Wiesława W., oskarżonego z art. 148 § 1, art. 155 § 1 pkt 2 k.k. w związku z art. 59 § 1 i art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k., 2) Witolda W., oskarżonego z art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 i art. 60 § 1 k.k., 3) Ryszarda W., oskarżonego z art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k., 4) Zdzisława B., oskarżonego z art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 i art. 60 § 2 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez prokuratora oraz przez obrońców oskarżonych Ryszarda W. i Zdzisława B. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Radomiu z dnia 18 lutego 1977 r.:1) zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że:a) eliminując art. 155 § 1 pkt 2 i art. 158 § 3 k.k. z podstawy skazania oskarżonego Wiesława W. za czyn mu przypisany, natomiast przyjmując, iż jego działanie miało charakter chuligański, podwyższył orzeczoną za ten czyn karę do 8 lat pozbawienia wolności, a karę łączną do 10 lat pozbawienia wolności,b) podwyższył kary wymierzone oskarżonym Witoldowi W. do 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, a Zdzisławowi B. do 5 lat pozbawienia wolności;2) utrzymał w mocy powyższy wyrok w pozostałej zaskarżonej części (...).Uzasadnienie faktyczneAkt oskarżenia zarzucił:I. Wiesławowi W., że:1) w nocy z dnia 17 na dzień 18 lipca 1976 r. w P. dokonał zabójstwa Ryszarda O. w ten sposób, iż po uprzednim wyrwaniu sztachet z płotu i pozaginaniu w nich gwoździ uderzył w głowę sztachetą przejeżdżającego motocyklem Ryszarda O., w wyniku czego tenże doznał obrażeń w postaci między innymi złamania kości czołowej, klinowej oraz skroniowej po stronie lewej ze stłuczeniem mózgu i zmarł, tj. popełnienie przestępstwa określonego w art. 148 § 1 k.k.;2) w dniu 23 grudnia 1975 r. w G., działając z pobudek chuligańskich, pchnął ręką Jana J., w wyniku czego tenże przewrócił się, a następnie kopnął go w okolicę żuchwy, na skutek czego Jan J. doznał wstrząśnięcia mózgu, złamania żuchwy w okolicy kąta po stronie lewej i złamania wyrostka stawowego żuchwy po stronie prawej, co spowodowało trwałe poważne zniekształcenie ciała - twarzy, tj. popełnienie przestępstwa określonego w art. 155 § 1 pkt 2 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k.II. Witoldowi W., Ryszardowi W., Zdzisławowi B., że:3) w nocy z dnia 17 na dzień 18 lipca 1976 r. w P., działając wspólnie i w porozumieniu oraz z pobudek chuligańskich, używając niebezpiecznych narzędzi w postaci sztachet wzięli udział w pobiciu Edmunda B., Reginy K. i Andrzeja M., którzy doznali obrażeń naruszających czynności narządu ciała na okres poniżej dni 7, przy czym Witold W. czyn ten popełnił w okresie 5 lat od odbycia kary pozbawienia wolności w wymiarze przeszło 6 miesięcy za tego samego rodzaju przestępstwo, a Zdzisław B. w okresie 5 lat od odbycia ostatniej kary pozbawienia wolności w wymiarze przeszło 1 roku, będąc dwukrotnie skazanym w warunkach powrotu do przestępstwa za podobne przestępstwo umyślne o charakterze chuligańskim, tj. popełnienie przestępstwa określonego w art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k., przy czym w stosunku do Witolda W. w związku z art. 60 § 1 k.k., a do Zdzisława B. w związku z art. 60 § 2 k.k.Sąd Wojewódzki w Radomiu wyrokiem z dnia 18 lutego 1977 r.:a) Wiesława W. w ramach czynu opisanego w pkt 1 i 3 uznał za winnego tego, że w nocy z dnia 17 na dzień 18 lipca 1976 r. w P., działając wspólnie i w porozumieniu z Witoldem W., Ryszardem W. i Zdzisławem B. oraz używając niebezpiecznego narzędzia w postaci sztachety, wziął udział w pobiciu Edmunda B., Andrzeja M. i Regiony K., w wyniku czego wyżej wymienieni doznali obrażeń czynności narządu ciała na okres poniżej 7 dni, oraz tego, że w tych warunkach wziął udział w pobiciu Ryszarda O., uderzając go sztachetą w głowę, w wyniku czego Ryszard O. doznał między innymi złamania kości czołowej, klinowej i skroniowej ze stłuczeniem, tj. spowodował u niego chorobę zazwyczaj zagrażającą życiu, opisaną w art. 155 § 1 pkt 2 k.k., przez co nieumyślnie spowodował śmierć tegoż Ryszarda O., eliminując z opisu czynu sformułowanie: "działając z pobudek chuligańskich" i kwalifikując ten czyn z art. 155 § 1 pkt 2, art. 158 § 3, art. 157 § 2 i art. 159 k.k. wymierzył mu na podstawie art. 157 § 2 k.k. karę 6 lat pozbawienia wolności, ponadto uznał go za winnego czynu opisanego w pkt 2 i za to na podstawie art. 155 § 1 k.k. pkt 2 w związku z art. 59 § 1 k.k. wymierzył mu karę 4 lat pozbawienia wolności, przy czym na podstawie art. 66, 67 § 1 k.k. jako karę łączną wymierzył mu 7 lat pozbawienia wolności;b) Witolda W., Ryszarda W. i Zdzisława B. uznał za winnych czynu opisanego w pkt 3 i za to na podstawie art. 159 k.k. w związku z art. 60 § 1 i art. 59 § 1 k.k. wymierzył Witoldowi W. karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, na podstawie art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k. wymierzył oskarżonemu Ryszardowi W. karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności i na podstawie art. 159 w związku z art. 60 § 2 i art. 59 § 1 k.k. wymierzył oskarżonemu Zdzisławowi B. karę 3 lat pozbawienia wolności, orzekając ponadto co do niego na podstawie art. 62 § 2 k.k. w związku z art. 63 k.k. nadzór ochronny na okres 3 lat.Powyższy wyrok został zaskarżony przez prokuratora co do wszystkich oskarżonych (w zakresie zdarzenia z dnia 17 lipca 1976 r.) oraz przez obrońców Ryszarda W. i Zdzisława B. (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizje Ryszarda W. i Zdzisława B. - kwestionujące ich winę - nie są słuszne.Wbrew bowiem twierdzeniom obu tych oskarżonych, jakoby uzbroili się w sztachety jedynie dla swej własnej obrony i nie ma dowodów, aby użyli je przeciwko komukolwiek, zebrany materiał dowodowy dostarczył podstaw do przypisania im udziału w pobiciu kilku osób przy posługiwaniu się wymienionymi niebezpiecznymi narzędziami.Ryszarda W. w szczególności obciążył nie tylko i nie dopiero na rozprawie Zdzisław B., który (w przeciwieństwie do wywodów obrońcy Ryszarda W.) twierdził stanowczo i konsekwentnie już w postępowaniu przygotowawczym, że wówczas, gdy Wiesław W. zatrzymywał i bił sztachetą motocyklistów, "w biciu pomagał mu Rysiek", przy czym widział, jak "uderzył trzech motocyklistów", w tym jednego "tak mocno, że zmienił kierunek jazdy".Z kolei Ryszard W. w czasie pierwszego przesłuchania przez prokuratora wyjaśnił, że jego brat Wiesław i Zdzisław B. odrywali sztachety z płotów i obaj bili po kolei nadjeżdżających motocyklistów, przy czym już po konfrontacji ze Zdzisławem B., który go obciążył, dodał nową okoliczność, jakoby Zdzisław B. bił również Ryszarda O., leżącego na ziemi po ciosie zadanym mu przez Wiesława W.W tym też tylko ostatnim fragmencie Sąd Wojewódzki nie dał wiary wypowiedziom Ryszarda W. z przyczyn przytoczonych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.Ustalenie udziału oskarżonych w pobiciu znajduje ponadto potwierdzenie w logice wyroku.W świetle cytowanych wyjaśnień Witolda W. i Ryszarda W. oraz zeznań świadków Anny B. i Mariana C. nie ulega żadej wątpliwości, że po incydencie w remizie, gdzie zaczepieni bracia Wiesław i Henryk W. oraz spieszący im na pomoc Ryszard W. doznali pewnego uszczerbku, wszyscy czterej oskarżeni zaopatrzyli się w wyrwane uprzednio z płotu sztachety po to, aby pobić wracających do domu uczestników zabawy i w ten sposób "pomścić się" albo "odwdzięczyć" tamtejszym chłopakom za owo zajście.Stosownie do tego zamiaru wszyscy rozstawili się na całej szerokości drogi i przystąpili do akcji opisanej przez nich samych oraz przez świadków: Reginę K., Bogdana O., Zygmunta K., Zygmunta S., Wojciecha S. i innych, mającej charakter wybitnie odwetowy i agresywny, a nie obronny, oraz wynikającej z wyraźnego wcześniejszego porozumienia.W tej sytuacji Sąd Wojewódzki prawidłowo przypisał im zarzucony czyn, jakkolwiek zbyt lakonicznie uzasadnił w tej części swoje stanowisko.Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy nie przychylił się do wniosków rewizji oskarżonych o ich uniewinnienie.Natomiast rewizja prokuratora częściowo zasługiwała na uwzględnienie, jakkolwiek nie wszystkie jej argumenty zostały podzielone przez Sąd Najwyższy.Nie można mianowicie zgodzić się z poglądem, że w konkretnym wypadku należało przyjąć u Wiesława W. zamiar ewentualny zabójstwa Ryszarda O. ze względu na rodzaj użytego narzędzia, miejsca zadania ciosu i jego siłę oraz stan nietrzeźwości sprawcy rozluźniający hamulce moralne, rozzuchwalający i zmniejszający obawę przed odpowiedzialnością za popełnione przestępstwo.Z treści bowiem wyraźnej zapowiedzi tego oskarżonego, o której wyżej była mowa (relacjonowanej przez jego braci oraz świadków), wynika jasno, że zamiar jego ograniczał się do odwzajemnienia się pobiciem, a więc co najwyżej do zadania uszkodzenia ciała przypadkowym osobom z określonej miejscowości. Ryszard O., jako nieznany mu i nie zaangażowany w poprzedni konflikt na zabawie, nie mogł być w intencji Wiesława W. traktowany wyjątkowo inaczej. Uderzenie było wprawdzie wymierzone w głowę, ale osłoniętą kaskiem, skoro zaś nastąpiło wówczas, gdy motocykl był w ruchu (dojeżdżał do skrzyżowania dróg), nie da się wyłączyć, że tylko przypadkiem trafiło w odkrytą część czoła.Jeżeli się jeszcze uwzględni, że sam pokrzywdzony początkowo zbagatelizował ten cios, mówiąc, że "nic mu nie jest i nic mu nie będzie", wątpić należy, czy oskarżony rzeczywiście przewidywał śmiertelny skutek swojego działania i na takie następstwa się godził.W takim razie z braku innych dowodów nie można domniemywać się u niego tego rodzaju zamiaru, wbrew zasadzie wyrażonej w art. 3 § 3 k.p.k.Zasadnie natomiast rewizja prokuratora zarzuca brak konsekwencji w stanowisku sądu pierwszej instancji w kwestii chuligańskiego charakteru tego czynu, wynikający z wyeliminowania w odniesieniu do Wiesława W. art. 59 § 1 k.k., przyjętego co do pozostałych oskarżonych, mimo że wszyscy czterej wypełnili swoim działaniem znamiona przedmiotowe i podmiotowe przestępstwa przewidzianego w art. 120 § 14 k.k.W szczególności błędny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że art. 59 § 1 k.k. należy tu wyeliminować, ponieważ wymaga on umyślności działania, a "po stronie oskarżonego Wiesława W. zachodzi tzw. wina kombinowana".Przestępstwo określone w art. 157 § 2 k.k. należy do występków umyślnych kwalifikowanych przez następstwa objęte nieumyślnością (art. 8 k.k.), pociąga zatem za sobą takie same konsekwencje jak czyn "w pełni" umyślny, a więc ma tu zastosowanie także art. 59 § 1 k.k.Jeżeli się uwzględni obok umyślności i publiczności działania podjętego przez oskarżonego, że podłożem zamachów skierowanych przeciwko przygodnie napotkanym nieznanym uczestnikom zabawy była chęć odegrania się na określonym środowisku, której nie można uznać za racjonalny powód (zwłaszcza że oskarżony jeszcze w remizie wymierzył sobie sprawiedliwość, odwzajemniając się uderzeniem w twarz mężczyzny wskazanego mu jako jednego ze sprawców wcześniejszego pobicia braci W.), ale za przejaw rażącego lekceważenia podstawowych zasad porządku prawnego (rodzaj samosądu z zastosowaniem zbiorowej odpowiedzialności), nie ulega najmniejszej wątpliwości, że działanie to miało charakter chuligański, i w tym zakresie należało skorygować i uzupełnić opis tego czynu, eliminując z kolei art. 155 § 1 pkt 2 i art.158 § 3 k.k. z kumulatywnej kwalifikacji, jako pozostające w tym wypadku tylko w pozornym zbiegu z art. 157 § 2 i art.159 k.k., obejmującymi całość znamion charakteryzujących ów czyn.Brak natomiast podstaw do zmiany kwalifikacji prawnej z art. 159 k.k. na art. 158 § 3 k.k. w stosunku do pozostałych uczestników zdarzenia, tj. Witolda W. i Ryszarda W. oraz Zdzisława B., czego domagała się rewizja prokuratora.Akt oskarżenia w ogóle nie zarzucał im udziału w pobiciu Ryszarda O., a w konkretnych okolicznościach trudno przyjąć, aby przewidywali oni lub co najmniej mogli i powinni przewidzieć śmiertelny skutek ciosu zadanego mu wyłącznie przez Wiesława W. w sytuacji, gdy ani jego bracia - Witold i Ryszard W., znajdujący się wówczas w odległości około 15 metrów od niego, ani najbliżej stojący Zdzisław B. - zgodnie z ustaleniami Sądu Wojewódzkiego - ze swej strony żadnego agresywnego działania przeciwko pokrzywdzonemu nie przedsięwzięli i nie mogli się spodziewać tego rodzaju ekscesu w sensie intensywności i i tragicznych konsekwencji pojedynczego uderzenia dokonanego przez Wiesława W., skoro inne osoby bezpośrednio przed tym zaatakowane w podobny sposób przez niego nie doznały żadnych poważnych obrażeń (...).