V KK 316/19

Sygn. akt V KK 316/19 POSTANOWIENIE Dnia 27 listopada 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Puszkarski (przewodniczący) SSN Jacek Błaszczyk (sprawozdawca) SSN Marek Pietruszyński Protokolant Klaudia Binienda przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Grzegorza Krysmanna, w sprawie P. H. w przedmiocie zwrotu kosztów obrony z wyboru po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 27 listopada 2020 r., kasacji, wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego, na niekorzyść od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 22 czerwca 2018 r., sygn. akt II AKz (…), utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 22 maja 2018 r., sygn. akt III K (…), postanowił: 1. umorzyć postępowanie kasacyjne; 2. obciążyć Skarb Państwa kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE P. H. został oskarżony o to, że: w dniu 9 sierpnia 2013 r. w W., woj. (…), działając wspólnie i w porozumieniu z G. K., jako funkcjonariusz publiczny, będąc policjantem, nie dopełnił obowiązku, czym działał jednocześnie na szkodę interesu 2 publicznego w postaci przestrzegania ładu i porządku prawnego, jak też prywatnego, w ten sposób, że po faktycznym zatrzymaniu P. G. jako sprawcy wykroczenia, nie sporządził protokołu zatrzymania jego osoby, a następnie przekroczył swoje uprawnienia w trakcie wykonywania czynności służbowych w stosunku do P. G. w budynku Komisariatu V Policji i wziął udział w jego pobiciu, narażając go na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, poprzez zadawanie kopnięć i uderzeń pięścią, czym spowodował u P. G. liczne obrażenia ciała w obrębie głowy w okolicy czołowo-oczodołowej lewej i jarzmowej lewej, sińców na bocznej lewej ścianie klatki piersiowej połączonych z obrzękiem i obfitym wylewem krwawym w tkankach miękkich tej okolicy, złamaniem dwóch żeber XI i XII, dwumiejscowym pęknięciem śledziony, masywnym krwotokiem do jamy brzusznej, które skutkowały jego zgonem, tj. o czyn z art. 158 § 3 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Sąd Okręgowy w Ś., wyrokiem z dnia 31 października 2017 r., sygn. akt III K (…), przyjmując, iż P. H. wziął udział w pobiciu P. G. wspólnie i w porozumieniu z nieustaloną osobą, uznał go za winnego popełnienia zarzuconego czynu i wymierzył mu na podstawie art. 158 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. karę 5 lat pozbawienia wolności oraz orzekł wobec niego na podstawie art. 41 § 1 k.k. zakaz zajmowania stanowiska funkcjonariusza Policji na okres 10 lat. Wskutek apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego Sąd Apelacyjny w (…), wyrokiem z dnia 14 marca 2018 r., sygn. akt II AKa (…), zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uniewinnił P. H. od popełnienia zarzuconego mu czynu. Utrzymał zaś w mocy wskazany wyrok Sądu Okręgowego w Ś. w części uniewinniającej oskarżonego G. K. od popełnienia zarzuconego mu czynu z art. 158 § 3 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Rozstrzygnięcie zapadło w postępowaniu ponownym. Uprzednio, wyrokiem Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 26 października 2016 r., sygn. akt III K (…), P. H. również został uniewinniony, przy czym wskutek apelacji wniesionych przez oskarżyciela publicznego i posiłkowego Sąd Apelacyjny w (…) uchylił to orzeczenie na mocy wyroku z dnia 27 lutego 2017 r., sygn. akt II AKa (…) i przekazał sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. 3 W dniu 22 maja 2018 r. Sąd Okręgowy w Ś., uwzględniając w tym zakresie wniosek obrońcy z dnia 24 kwietnia 2018 r., wydał postanowienie o sygn. akt III K (…), i na podstawie art. 626 § 2 k.p.k., art. 632 pkt 2 k.p.k. oraz § 11 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 5, § 15 ust. 1 i ust. 3 pkt 3 i 4, § 17 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800. zm. Dz. U. z 2016 r., poz. 1668) - zasądził od Skarbu Państwa na rzecz P. H., występującego w sprawie z obrońcą z wyboru adw. E. L. z Kancelarii Adwokackiej w Ś., kwotę 33.210 zł, tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z wyboru P. H. w postępowaniu przygotowawczym Prokuratury Okręgowej w Ś. (sygn. akt V Ds. (…)), na rozprawach przed Sądem Okręgowym w Ś. (sygn. akt III K (…) i III K (…)) oraz na rozprawach przed Sądem Apelacyjnym w (…) (sygn. akt II AKa (…) i II AKa (…)). Postanowienie w zakresie przyznanych od Skarbu Państwa kosztów zostało w całości zaskarżone przez prokuratora na niekorzyść P. H.. W środku odwoławczym skarżący zarzucił: I.błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, polegający na błędnym przyjęciu, że P. H. rzeczywiście poniósł w przedmiotowej sprawie koszty obrony z wyboru w kwocie 33.210 zł, podczas gdy wnioskodawca okoliczności tej nie udowodnił; II.obrazę przepisów prawa procesowego, która miała wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to przepisu art. 616 § 1 pkt 2 k.p.k., art. 632 pkt 2 k.p.k. oraz § 15 ust. 3 pkt 1, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.) poprzez błędne przyjęcie, że zawnioskowana przez obrońcę P. H. kwota 33.210 złotych jest wydatkiem uzasadnionym, podczas gdy: a.wnioskodawca zażądał przyznania kosztów wynagrodzenia za udział obrońcy w większej ilości rozpraw przed Sądem I instancji, niż faktycznie odbyły się w tej sprawie, b.wnioskodawca zażądał pokrycia także naliczonego podatku od towarów i usług - mimo, że zwrot takiego wydatku z tytułu świadczenia usługi z wyboru nie jest przewidziany przepisami rozporządzeń w sprawie opłat za czynności adwokackie i w związku z tym nie przysługuje. 4 c.uwzględniając faktyczny nakład pracy obrońcy w sprawie oraz stopień jej zawiłości podmiotowo-przedmiotowej oraz stawki za świadczenie usług obrony na lokalnym rynku, kwota wynagrodzenia obrońcy w wysokości 33.210 zł w świetle zasad doświadczenia życiowego jest rażąco wysoka i z tego względu niezasadna. Podnosząc tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez nieuwzględnienie wniosku obrońcy P. H. o zwrot wydatków z tytułu ustanowienia w sprawie obrońcy z wyboru. Po rozpoznaniu zażalenia Sąd Apelacyjny w (…) postanowieniem z dnia 22 czerwca 2018 r., sygn. II AKz (…), utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. Kasację od tego prawomocnego postanowienia Sądu odwoławczego wywiódł Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny, który zarzucił rozstrzygnięciu: I.rażące i mające istotny wpływ na treść postanowienia naruszenie przepisów prawa procesowego - art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 94 § 1 pkt 5 k.p.k. i art. 98 § 1 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k., polegające na przeprowadzeniu nienależytej kontroli odwoławczej zarzutu obrazy przepisów art. 616 § 1 pkt 2 k.p.k., art. 632 pkt 2 k.p.k. oraz § 15 ust. 3 pkt 1, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.), w następstwie czego doszło do wyrażenia błędnego poglądu, iż uiszczony przez oskarżonego podatek VAT związany z zawarciem umowy o usługi adwokackie w postaci obrony z wyboru, jest wydatkiem mającym charakter uzasadniony w rozumieniu przepisu art. 616 § 1 pkt 2 k.p.k. i w sytuacji przewidzianej w art. 632 pkt 2 k.p.k. wchodzi w skład kosztów procesu ponoszonych przez Skarb Państwa, o ile łączna wysokość tak ukształtowanych wydatków poniesionych przez oskarżonego z tytułu pomocy prawnej z wyboru nie przekroczy sześciokrotności stawki minimalnej określonej w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800, ze zm.); II. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 94 § 1 pkt 5 k.p.k. i art. 98 § 1 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k., poprzez nierozpoznanie zarzutu obrazy przepisów art. 616 § 1 pkt 2 k.p.k., art. 632 pkt 2 k.p.k. oraz § 15 ust. 3 pkt 1, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.) w części dotyczącej kwestii 5 zasądzenia od Skarbu Państwa kosztów wynagrodzenia za udział obrońcy w większej liczbie rozpraw przed Sądem I instancji, niż faktycznie się odbyły. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Ś. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Wniesiona na niekorzyść P. H. kasacja nie mogła zostać rozpoznana. Wprawdzie w chwili jej złożenia, na podstawie art. 521 § 1 k.p.k., w dniu 12 czerwca 2019 r. była ona prawnie dopuszczalna, gdyż dotyczyła prawomocnego orzeczenia sądu kończącego postępowanie (tu: w przedmiocie rozstrzygnięcia o kosztach ustanowienia przez oskarżonego obrońcy z wyboru w toku prowadzonego przeciwko niemu postępowania karnego) i wniesiona została z zachowaniem terminu określonego w art. 524 § 3 k.p.k., jednakże - wobec okoliczności, które ujawniły się po jej wniesieniu, rozpoznanie nadzwyczajnego środka zaskarżenia stało się bezprzedmiotowe. Przypomnieć należy, że podstawą faktyczną dochodzonego przez oskarżonego P. H. roszczenia był zapadły w stosunku do niego wyrok Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 14 marca 2018 r., sygn. akt II AKa (…), zmieniający wyrok Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 31 października 2017 r., sygn. akt III K (…). Jak wskazano Sąd Apelacyjny uniewinnił P. H. od popełnienia zarzuconego mu czynu określonego w art. 158 § 3 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Jednocześnie w wyroku tym Skarb Państwa obciążony został kosztami procesu. Podstawę prawną rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku złożonego w imieniu oskarżonego w dniu 24 kwietnia 2018 r. przez jego obrońcę adw. E. L. stanowiły przepisy art. 632 pkt 2 k.p.k. (w razie uniewinnienia oskarżonego koszty procesu ponosi w sprawach z oskarżenia publicznego Skarb Państwa) oraz art. 616 § 1 pkt 2 k.p.k. (do kosztów procesu należą uzasadnione wydatki stron, w tym z tytułu ustanowienia w sprawie jednego obrońcy) – wniosek k. 2466 – 2469, tom XIII. Wskazany powyżej stan faktyczny uległ jednak zmianie. Nastąpiło to w dniu 24 września 2019 r., kiedy to Sąd Najwyższy wydanym w tym dniu wyrokiem, sygn. akt V KK 304/18, uwzględniając kasację wniesioną przez Prokuratora Okręgowego w Ś. na niekorzyść oskarżonego P. H. oraz drugiego z oskarżonych w tej sprawie G. K., 6 uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 14 marca 2018 r., sygn. akt II AKa (…) i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania temu Sądowi w postępowaniu odwoławczym. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny w (…) wyrokiem z dnia 10 marca 2020 r., sygn. akt II AKa (…), zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 31 października 2017 r., sygn. akt III K (…), w odniesieniu do P. H. w punkcie I w ten sposób, że słowo „nieustaloną” zastąpił słowem „inną” i ponadto ustalił, że pokrzywdzony P. G. doznał obrażeń okolicy czołowo-oczodołowej i jarzmowej lewej. W pozostałym zakresie wobec P. H. zaskarżony wyrok skazujący został utrzymany w mocy. Natomiast w stosunku G. K. sprawę tego oskarżonego przekazano do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Ś. (k. 2648, tom XIV). Od powyżej opisanego wyroku Sądu Apelacyjnego w (…), sygn. akt II AKa (…), została wniesiona przez obrońcę skazanego kasacja do Sądu Najwyższego (k.2744 – 2752, tom XV). Został nadany jej procesowy bieg (zarządzenie - k. 25 akt sygn. V KK 465/20 Sądu Najwyższego), nie została jednak jeszcze rozpoznana. Oczywiste jest, wobec wskazanych wyżej zaszłości, że P. H. pozostaje obecnie osobą prawomocnie skazaną za popełnienie przestępstwa zakwalifikowanego m. in. z art. 158 § 3 k.k. Należy stwierdzić, że w obrocie prawnym w odniesieniu do P. H. przestał funkcjonować prawomocny wyrok uniewinniający (wyrok Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 14 marca 2018 r., sygn. akt II AKa (…)), a w konsekwencji również zawarte w nim rozstrzygnięcie co do obciążenia Skarbu Państwa kosztami procesu w oparciu o przepis art. 632 pkt 2 k.p.k. Nie ulega też wątpliwości, że wydane w tej sprawie - na podstawie art. 626 § 2 k.p.k. – postanowienie przez Sąd Okręgowy, dotyczące orzeczenia o wysokości należnych oskarżonemu uzasadnionych wydatków z tytułu ustanowienia w sprawie jednego obrońcy (art. 616 § 1 pkt 2 k.p.k.) miało charakter akcesoryjny wobec zasadniczego orzeczenia – wskazanego wyroku uniewinniającego i zawartego w nim rozstrzygnięcia o obciążeniu Skarbu Państwa kosztami procesu. Postanowienie Sądu a quo, utrzymane w mocy zaskarżonym kasacją Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego postanowieniem Sądu Apelacyjnego, określało wyłącznie wysokość należnych oskarżonemu wydatków, ponieważ 7 kwestia faktycznej i materialnoprawnej podstawy dochodzonego roszczenia została przesądzona we wcześniejszym orzeczeniu merytorycznym. Skoro więc przestało funkcjonować w obrocie prawnym orzeczenie kończące postępowania, o którym mowa w art. 626 § 1 k.p.k., to również postanowienie wydane na podstawie art. 626 § 2 k.p.k., jako mające wyłącznie wskazany charakter akcesoryjny w stosunku do pierwotnego orzeczenia, utraciło swój byt prawny. W efekcie w aktualnym stanie procesowym sprawy przestał istnieć substrat zaskarżenia. Ujawniona w toku postępowania kasacyjnego sytuacja skutkuje natomiast niewątpliwie powstaniem po stronie Skarbu Państwa roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia w oparciu o przepis art. 410 § 2 k.c. (bezpodstawne wzbogacenie), w razie spełnienia się ku temu relewantnych podstaw faktycznych. Jest to w tym wypadku kondykcja (condictio) polegająca na odpadnięciu podstawy prawnej świadczenia. Pierwotne świadczenie miało bowiem podstawę prawną (w prawomocnym wyroku uniewinniającym oraz zawartym w nim orzeczeniu o obciążeniu Skarbu Państwa kosztami procesu). Podstawa taka odpada jednak w szczególności w wypadku, gdy dochodzi do uchylenia przez Sąd Najwyższy wyroku uniewinniającego (w zakresie tzw. skarg kondykcyjnych, w tym przypadku condictio causa finita - por. Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz, red. J. Pietrzykowski, Legalis 2020, w tym uwagi do art. 410 - pkt III. „Odpadnięcie podstawy świadczenia”). Uwzględniając powyższe, a więc braku przedmiotu zaskarżenia, postępowanie kasacyjne należało umorzyć, a jego kosztami, w tym wydatkami, stosownie do treści art. 638 k.p.k., obciążyć Skąrb Państwa.