V KRN 260/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: M. Budzianowski, E. Binkiewicz, H. Kempisty (sprawozdawca), A. Pyszkowski, J. Szamrej, M. Szczepański. Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Tuszyńska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 1970 r. sprawy Jerzego G., oskarżonego z art. 200 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k., z powodu rewizji nadzwyczajnej założonej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na korzyść oskarżonego od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1970 r., zmienił zaskarżony wyrok Sądu Najwyższego w części dotyczącej zaliczenia oskarżonemu Jerzemu G. okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary pozbawienia wolności w ten sposób, że na podstawie art. 365 k.p.k. oraz art. 83 § 1 k.k. zaliczył okresy tymczasowego aresztowania od dnia 18 listopada 1965 r. do dnia 18 maja 1969 r., uznając tę karę za odbytą;na podstawie art. 83 § 3 k.k. na poczet 20.000 zł grzywny wymierzonej oskarżonemu obok kary pozbawienia wolności zaliczył 200 dni tymczasowego aresztowania od dnia 19 maja 1969 r. do dnia 4 grudnia 1969 r., uznając tym samym tę karę grzywny za wykonaną (...).Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 20 listopada 1965 r. Prokurator Powiatowy w Elblągu zastosował wobec Jerzego G. aresztowanie tymczasowe, które licząc od dnia zatrzymania rozpoczęło się 18 listopada 1965 r. Wyrokiem Sądu Powiatowego wydanym w tej sprawie w dniu 19 grudnia 1966 r. Jerzy G. został skazany na karę 3 lat więzienia. Sąd Wojewódzki w Gdańsku, po rozpoznaniu sprawy w postępowaniu rewizyjnym, zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.Od wyroków powyższych wniesiona została rewizja nadzwyczajna na korzyść Jerzego G., w wyniku której Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 18 lipca 1968 r. uchylił zaskarżone wyroki i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Elblągu (sygn. akt Kp 1304/68).Po ponownym rozpoznaniu Sąd Powiatowy w Elblągu wyrokiem z dnia 5 lutego 1969 r. skazał Jerzego G. na karę 8 miesięcy aresztu. W wyniku wniesionej przez Jerzego G. rewizji Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 26 lipca 1969 r. postępowanie karne na mocy art. 5 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii (Dz. U. Nr 21, poz. 151) umorzył.W okresie od maja 1967 r. do dnia 26 lipca 1969 r. toczyło się równolegle przeciwko Jerzemu G. drugie postępowanie karne w sprawie Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku (IV K 66/67). Również i w tej sprawie Prokurator Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 5 maja 1967 r. zastosował wobec Jerzego G. aresztowanie tymczasowe. W sprawie IV K 66/67 Sąd Wojewódzki w Gdańsku wyrokiem z dnia 10 sierpnia 1968 r. skazał Jerzego G. na karę 5 lat więzienia i grzywnę, zaliczając na poczet kary okres tymczasowego aresztowania od dnia 5 maja 1967 r.Na skutek rewizji oskarżonego Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 23 lutego 1970 r. zmienił zaskarżony wyrok w części dotyczącej Jerzego G. w ten sposób, że wymierzył mu karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności i 20.000 zł grzywny, zaliczając na poczet kary pozbawienia wolności okres tymczasowego aresztowania od dnia 5 maja 1967 r., tj. zgodnie z datą zaliczenia tego aresztowania przez Sąd Wojewódzki w sprawie IV K 66/67.W dniu 12 stycznia 1970 r. Jerzy G. zwrócił się do Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku o zaliczenie mu na poczet kary okresu aresztowania tymczasowego odbytego w sprawie Sądu Powiatowego w Elblągu Kp 1304/68. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 4 maja 1970 r. (IV Kow 68/70) wniosku tego nie uwzględnił. W wyniku wniesionego przez Jerzego G. zażalenia Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 13 czerwca 1970 r. zmienił postanowienie Sądu Wojewódzkiego i wniosek skazanego pozostawił bez rozpoznania, przy czym stwierdził w uzasadnieniu, że prawomocny wyrok, w którym już orzeczono w sprawie tymczasowego aresztowania, może być zmieniony w tej części tylko w trybie przewidzianym w rozdziale 47 k.p.k.W związku z tym od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1970 r. założył rewizję nadzwyczajną na korzyść oskarżonego - w części dotyczącej okresu zaliczenia tymczasowego aresztowania - Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego.Rewizja ta zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi - na podstawie art. 387 pkt 2 k.p.k. - obrazę art. 83 § 1 k.k. i art. 365 k.p.k. przez niezaliczenie okresu tymczasowego aresztowania odbytego przez oskarżonego w sprawie toczącej się równocześnie w Sądzie Powiatowym w Elblągu (Kp 1304/68), w której zapadło prawomocne orzeczenie umarzające postępowanie na zasadzie art. 5 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii. W konkluzji Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł o zmianę wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1970 r. w części dotyczącej zaliczenia oskarżonemu Jerzemu G. okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary pozbawienia wolności w ten sposób, żeby na zasadzie art. 365 k.p.k. na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności zaliczyć również okres tymczasowego aresztowania, odbytego w sprawie Sądu Powiatowego w Elblągu (Kp 1304/68) od dnia 18 listopada 1965 r. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje: W świetle ujawnionych okoliczności dotyczących odbywania przez oskarżonego Jerzego G. tymczasowego aresztowania w sprawie Kp 1304/68 Sądu Powiatowego w Elblągu i w sprawie IV K 66/67 Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku oraz w świetle obowiązujących od dnia 1 stycznia 1970 r. przepisów nowego k.k. i nowego k.p.k. uznać należy, że zaskarżony rewizją nadzwyczajną wyrok Sądu Najwyższego w części odnoszącej się do orzeczenia o zaliczeniu tymczasowego aresztowania jest istotnie wadliwy.1. W art. 83 § 1 nowego k.k. została sformułowana zasada, że na poczet kary pozbawienia wolności zalicza się okres tymczasowego aresztowania z mocy samego prawa. Ponadto przepisy art. 83 § 2 i § 3 tegoż k.k. stanowią, że zaliczenie okresu tymczasowego aresztowania jest obligatoryjne również w wypadku skazywania na karę ograniczenia wolności, a także na poczet wymierzonej kary grzywny. Ratio legis takiego unormowania kwestii zaliczenia okresu tymczasowego aresztowania sprowadza się do tego, żeby tam wszędzie, gdzie jest to tylko możliwe, dolegliwość, jaką oskarżony poniósł będąc pozbawiony wolności przez tymczasowe aresztowanie, była odpowiednio rekompensowana w formie obowiązkowego jej zaliczenia na poczet wymierzonej kary pozbawienia wolności, kary ograniczenia wolności, lub nawet kary grzywny. W konsekwencji tak pojmowanej ratio legis Sąd Najwyższy w uchwale składu powiększonego z dnia 26 listopada 1970 r. (VI KZP 23/70 - OSNKW z 1971 r., zesz. 2, poz. 15) zajął już stanowisko, że "w razie skazania sprawcy przestępstwa na karę pozbawienia wolności, której okres jest krótszy od okresu tymczasowego aresztowania, oraz na karę grzywny sąd zalicza na poczet grzywny tę część okresu tymczasowego aresztowania, która nie podlega zaliczeniu na poczet kary pozbawienia wolności".2. Zasada zaliczenia okresu tymczasowego aresztowania, przede wszystkim na poczet kary pozbawienia wolności, została rozwinięta przez przepis art. 365 nowego k.p.k., który nakazuje również obligatoryjne - zaliczanie także okresu tymczasowego aresztowania odbytego w innej sprawie, jeśli tylko postępowanie w tej innej sprawie toczyło się równocześnie i jeśli tylko zakończyło się prawomocnym uniewinnieniem lub prawomocnym umorzeniem postępowania.Przez równoczesność postępowań jako przesłankę obligatoryjnego zaliczenia tymczasowego aresztowania, odbytego w jednej sprawie na poczet kary wymierzonej w drugiej sprawie, rozumieć należy nie tylko całkowitą równoległość toczących się od początku do końca postępowań odrębnych, a więc nie tylko pełne ich nakładanie się na siebie w czasie, ale również każdą inną sytuację zazębiających się czasowo o siebie postępowań, choćby przez pewien tylko okres. W każdej bowiem tego rodzaju sytuacji mówić należy, że postępowania te toczyły się - w rozumieniu art. 365 k.p.k. - równocześnie. O równoczesności więc nie będzie mowy tylko wtedy, gdy dopiero po całkowitym i prawomocnym zakończeniu jednego postępowania zostanie wszczęte postępowanie w innej sprawie.Przyjąć również należy, że przepis art. 365 k.p.k., mówiąc ogólnie, tj. bez żadnych ograniczeń, o prawomocnym umorzeniu postępowania jako o przesłance zaliczenia tymczasowego aresztowania odbytego w innej sprawie, nie daje podstaw do wyłączenia spośród wszystkich możliwych podstaw umorzenia postępowania (por. art: 11 k.p.k.) tych umorzeń, do których zobowiązują określone przepisy ustawy amnestyjnej, przewidujące abolicję ustawową czy też tzw. abolicję sądową. Zarówno bowiem abolicję ustawową jak i abolicję sądową (o której w szczególności mówią przepisy art. 2 i 5 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii) zaliczać należy ogólnie do okoliczności wyłączających postępowanie, równoznacznych pod względem procesowym z tymi okolicznościami, które imiennie, lecz nie wyczerpująco wymienia ("w szczególności") art. 11 k.p.k.3. W związku z powyższymi wywodami stwierdzić należy, że w sprawie oskarżonego Jerzego G., skazanego wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1970 r. na karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz na karę 20.000 zł grzywny, zachodziły warunki do odpowiedniego zaliczenia tymczasowego aresztowania nie tylko odbytego w sprawie, której bezpośrednio dotyczył wyrok Sądu Najwyższego (sygn. akt Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku IV K 66/67), ale także warunki do zaliczenia aresztowania odbytego przedtem przez oskarżonego Jerzego G. w sprawie Kp 1304/68 Sądu Powiatowego w Elblągu. Zwrócić tu bowiem należało uwagę na to, że postępowania w powyższych sprawach w okresie od maja 1967 r. do dnia 26 lipca 1969 r. toczyły się równocześnie i że jeszcze w okresie toczącego się postępowania w sprawie IV K 66/67 Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku postępowanie w sprawie Kp 1304/68 Sądu Powiatowego w Elblągu zostało postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku (jako rewizyjnego) prawomocnie umorzone na podstawie art. 5 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii. W tej ostatniej zaś sprawie oskarżony Jerzy G. przebywał w tymczasowym areszcie od dnia 18 listopada 1965 r. Od dnia 5 maja 1967 r. oskarżony Jerzy G. był również aresztowany w sprawie IV K 66/67 Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku, w której zapadł wyrok skazujący na karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz na karę 20.000 zł grzywny.Sąd Najwyższy, wydając swój wyrok w dniu 23 lutego 1970 r., a więc pod rządem nowego kodeksu karnego i nowego kodeksu postępowania karnego, powinien był na poczet kar wymierzonych przez siebie dokonać zaliczenia na ich poczet także okresu tymczasowego aresztowania odbytego przez oskarżonego w sprawie Kp 1304/68 Sądu Powiatowego w Elblągu.4. Zaliczenie na podstawie art. 365 k.p.k. okresu tymczasowego aresztowania odbytego w innej sprawie na poczet kary pozbawienia wolności w sprawie, w której zapadł wyrok skazujący, nie może się ograniczać do określonej części okresu aresztowania odbytego w innej sprawie, przykładowo - tylko na zasadzie dostosowania tego zaliczenia z innej sprawy do wysokości podlegającej wykonaniu kary pozbawienia wolności (por. w tym względzie cytowaną już uchwałę SN interpretującą zasady zaliczania na podstawie art. 83 k.k.). Ratio legis bowiem art. 83 k.k. należy odnosić również do zaliczenia przewidzianego w art. 365 k.p.k., zobowiązującego także do rekompensowania dolegliwości doznanej wskutek tymczasowego aresztowania w sposób i na warunkach określonych przez nowe prawo karne. Przepis zaś art. 365 k.p.k. stanowi, jak to już wyżej podniesiono, rozwinięcie zasad określonych w art. 83 k.k.Jeżeli więc w następstwie zaliczenia tymczasowego aresztowania odbytego w innej sprawie na poczet kary pozbawienia wolności w sprawie, w której zapadł wyrok skazujący na taką karę, pozostaje jeszcze część odbytego aresztowania nie mogąca już być zaliczona na poczet kary pozbawienia wolności, to nic nie stoi na przeszkodzie zaliczeniu tej reszty ("nadwyżki") odbytego aresztowania w innej sprawie na poczet wymierzonej i podlegającej wykonaniu kumulatywnej kary grzywny.5. Tego rodzaju reguły zaliczenia odbytego w innej sprawie aresztowania, jeśli tylko zachodzą przesłanki wymienione w art. 365 k.p.k., nie mogą być podważane przez to, że zastosowanie tymczasowego aresztowania i okres jego trwania znajdowały oparcie w obowiązujących w tym zakresie przepisach (gdy więc zastosowanie tego aresztowania było rebus sic stantibus uzasadnione). O zaliczaniu bowiem okresu tymczasowego aresztowania na podstawie i w warunkach przewidzianych w art. 365 k.p.k. decyduje sam fakt odbywania aresztowania, które okazało się (w następstwie prawomocnego uniewinnienia lub prawomocnego umorzenia postępowania), obiektywnie rzecz biorąc, zbędne, a więc nie podlegające tej rekompensacie, jaką ustanawia - jako obligatoryjną - art. 83 k.k. w sytuacji, w której dochodzi do wyroku skazującego.Z tych wszystkich przytoczonych wyżej względów w sprawie niniejszej - po niezbędnym zaliczeniu oskarżonemu Jerzemu G. na poczet kary 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności okresu odbywanego aresztowania w sprawie Sądu Powiatowego w Elblągu (sygn. akt Kp 1304/68) od dnia 18 listopada 1965 r., a następnie, w ciągłości, okresu tymczasowego aresztowania w sprawie Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku (sygn. IV K 66/67) od dnia 18 listopada 1968 r. - powstały nie tylko warunki do uznania wskutek tego kary powyższej za już odbytą, ale również warunki do zaliczenia sięgającej ponad okres tej kary pozbawienia wolności "nadwyżki" tymczasowego aresztowania na poczet wymierzonej oskarżonemu kary grzywny (na podstawie art. 83 § 3 k.k.).6. Nie sposób tu w końcu nie dać wyrazu poglądowi (na tle niemożności pełnego zrekompensowania odbytych okresów tymczasowego aresztowania mimo ich zaliczenia na poczet kar wymierzonych), że niezrekompensowanie w pełnym rozmiarze obiektywnie zbędnie odbywanego aresztowania w innej sprawie nie stanowi samo przez się podstawy do dochodzenia odszkodowania z tytułu tego tymczasowego aresztowania.W tym bowiem zakresie jedyną podstawę ubiegania się o odszkodowanie za tymczasowe aresztowanie mógłby stanowić przepis art. 487 § 4 k.p.k., dopuszczający zasądzenie odszkodowania ale tylko "w razie oczywiście niesłusznego tymczasowego aresztowania". Za tym zaś, że to aresztowanie było oczywiście niesłuszne, nie przemawia wydanie w stosunku do tymczasowo aresztowanego wyroku uniewinniającego czy też orzeczenia umarzającego postępowanie na podstawie art. 11 k.p.k.Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.