V KRN 790/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Wagner.Sędziowie: J. Dziowgo, F. Karolus (współsprawozdawca), H. Kempisty (sprawozdawca), Z. Neumann, W. Ostrowski, J. Zembaty.Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Rother.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Tadeusza B., oskarżonego z art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) oraz z art. 262 § 2 k.k., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej założonej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na korzyść oskarżonego od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 1967 r. i utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 19 kwietnia 1966 r., na podstawie art. 394-396, 400, 383 pkt 2 i 3, 439 i 388 § 1 k.p.k.1. uchylił oba zaskarżone wyroki;2. oskarżonego Tadeusza B., syna Emila i Natalii, urodzonego 16 września 1920 r. w W., uznał za winnego tego, że w czasie od 1955 r. do listopada 1964 r. w W., będąc upoważniony przez grupę właścicieli gospodarstw ogrodniczych z terenu W. do opłacenia w ZUS-ie składek ubezpieczeniowych z tytułu zatrudnienia w ich gospodarstwach robotników, w celu osiągnięcia dla siebie korzyści majątkowej, doprowadził tych właścicieli - za pomocą wprowadzenia ich w błąd - do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w ten sposób, że nie rozliczał się z nimi wcale albo rozliczał się podrobionymi lub sfałszowanymi deklaracjami i pokwitowaniami, a różnicę w kwocie 155.392 złotych między zadeklarowanymi przez właścicieli gospodarstw należnościami a kwotami wpłaconymi przezeń do ZUS-u na podstawie sfałszowanych deklaracji przywłaszczył sobie, a za ten czyn skazał go na podstawie art. 264 § 1, 42 § 2 i 47 § 2 k.k. na 5 lat więzienia z zaliczeniem na poczet tej kary okresu tymczasowego aresztowania od dnia 25 listopada 1964 r. i dotychczas odbytej kary, 60.000 zł grzywny z zamianą jej w razie nieuiszczenia w terminie na więzienie zastępcze, przyjmując dzień więzienia za równoważnik 100 zł grzywny, oraz na utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 3 lat (...);3. w pozostałej części rewizję nadzwyczajną pozostawił bez uwzględnienia (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy wyrokiem z dnia 19 kwietnia 1966 r. uznał Tadeusza B. za winnego:a)że w okresie od 1955 r. do listopada 1964 r. w W., będąc upoważniony przez właścicieli gospodarstw ogrodniczych z terenu W. do opłacania składek ubezpieczeniowych z tytułu zatrudnienia w ich gospodarstwach robotników, zagarnął na szkodę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kwotę przeszło 140 000 zł, na skutek systematycznego obniżania należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu należnych od właścicieli gospodarstw ogrodniczych składek ubezpieczeniowych, w ten sposób, że w sporządzanych i składanych przez siebie do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych deklaracjach, niezgodnych z deklaracjami podpisanymi przez pracowników, obniżał podstawę wymiaru składek, różnicę zaś wynikłą z zadeklarowanych przez gospodarzy należności i faktycznie wpłacanych do ZUS-u kwot na podstawie złożonych do ZUS-u deklaracji systematycznie przywłaszczał sobie, a ponadto pomniejszył należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przez potrącanie ze składek ubezpieczeniowych sumy nieprawnie pobieranego przez siebie zasiłku rodzinnego, tj. przestępstwa z art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11), i za to skazał go na 8 lat więzienia i grzywnę w wysokości 65 000 zł, częściowy przepadek mienia do wysokości 120 000 zł oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 6 lat;b)że w czasie i miejscu jak wyżej pod a) podanym przywłaszczał sobie systematycznie na szkodę właścicieli gospodarstw ogrodniczych pieniądze w łącznej kwocie 26 900 zł w ten sposób, że kwoty powierzone mu na opłacenie należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek ubezpieczeniowych za zgłoszonych do ubezpieczenia pracowników zatrzymywał sobie, rozliczając się z gospodarzami bądź podrobionymi, bądź sfałszowanymi pokwitowaniami, i za to na zasadzie art. 262 § 2, art. 42 § 2 i art. 47 § 2 k.k. skazał go na 2 lata więzienia, 10.000 zł grzywny, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat.Łącznie Sąd skazał oskarżonego Tadeusza B. na 8 lat więzienia, 70.000 zł grzywny, częściowy przepadek mienia do wysokości 120 000 zł oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 7 lat z zaliczeniem okresu tymczasowego aresztowania od dnia 27 listopada 1964 r.Sąd Najwyższy na skutek rewizji oskarżonego Tadeusza B. wyrokiem z dnia 16 marca 1967 r. zmienił ten wyrok jedynie w orzeczeniu o przepadku mienia w ten sposób, że orzekł przepadek samochodu marki "Mercedes" i aparatu fotograficznego marki "Cerło Siec", i tylko z tą zmianą wyrok co do oskarżonego Tadeusza B. utrzymał w mocy.Od powyższych wyroków rewizję nadzwyczajną na korzyść oskarżonego Tadeusza B. założył Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Rewizja nadzwyczajna zarzuca zaskarżonym wyrokom obrazę art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) oraz art. 264 § 1 k.k. przez uznanie, że całość przypisanego oskarżonemu działania wykazuje cechy zagarnięcia mienia społecznego, gdy tymczasem w rzeczywistośći znaczna część tego działania stanowi przestępstwo oszustwa na szkodę osób prywatnych.W konkluzji rewizja nadzwyczajna wnosi:1)o uchylenie obu zaskarżonych wyroków;2)o uznanie oskarżonego Tadeusza B. za winnego tego, że:a)w czasie od 1955 r. do listopada 1964 r. w W., będąc upoważniony przez grupę właścicieli gospodarstw ogrodniczych z terenu W. do opłacania w ZUS-ie składek ubezpieczeniowych z tytułu zatrudnienia w ich gospodarstwach robotników, w celu osiągnięcia dla siebie korzyści majątkowej doprowadził tych właścicieli - za pomocą wprowadzenia ich w błąd - do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w ten sposób, że nie rozliczał się z nimi wcale albo rozliczał się podrobionymi lub sfałszowanymi deklaracjami i pokwitowaniami, a różnicę w kwocie 155.392 zł między zadeklarowanymi przez właścicieli gospodarstw należnościami a kwotami wpłaconymi przezeń do ZUS-u na podstawie sfałszowanych deklaracji przywłaszczył sobie, to jest przestępstwa określonego w art. 264 § 1 k.k.;b)w tym samym miejscu i czasie zagarnął na szkodę ZUS-u kwotę 121.35 zł w ten sposób, że potrącał ze składek ubezpieczeniowych sumy bezprawnie pobieranego przez siebie zasiłku rodzinnego, to jest przestępstwa określonego w art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228);3)o wymierzenie oskarżonemu Tadeuszowi B. za każde z tych przestępstw odpowiedniej kary oraz o orzeczenie kary łącznej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje:Sądy I i II instancji dopatrzyły się w działaniu oskarżonego Tadeusza B., polegającym na podawaniu ZUS-owi fałszywych lub podrobionych danych co do liczby pracowników oraz wysokości ich wynagrodzeń w przedstawionych niektórych deklaracjach ubezpieczeniowych, znamion zagarnięcia mienia społecznego, albowiem doszły do wniosku, że oskarżony uszczuplił stan majątkowy ZUS-u.Oba wyroki są niesłuszne.1. Oskarżony Tadeusz B. nie może odpowiadać za zagarnięcie mienia społecznego z tego powodu, że był on jedynie prywatnym pośrednikiem pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych a właścicielami gospodarstw ogrodniczych (ogrodnikami). Usługi swoje spełniał dla wygody tych ostatnich, którzy go za to wynagradzali. Nie był ani agentem, ani inkasentem ZUS-u i dlatego pieniądze, które otrzymywał oskarżony Tadeusz B. od ogrodników na opłacenie składek ubezpieczeniowych, nigdy nie stanowiły mienia społecznego aż do chwili wpłacenia ich przez oskarżonego do kas ZUS-u.Dlatego też wszelkie jego przestępcze machinacje, zmierzające do sztucznego tworzenia superat pieniężnych i ich zagarnięcia, odbywały się w sferze mienia prywatnego ogrodników. Oni byli wyłącznie pokrzywdzeni, oni ponieśli efektywną i realną stratę materialną i ich właśnie utrzymywał oskarżony Tadeusz B. przez okres 10 lat w przekonaniu, że otrzymane od nich pieniądze wpłacił w całości do kasy ZUS-u.Również pozorne potrącenia z gotówki nie odprowadzonej jeszcze przez oskarżonego Tadeusza B. do kas Zakładu dokonywane było z pieniędzy ogrodników, które to pieniądze jeszcze się nie przeistoczyły w mienie społeczne, tak jakby to miało miejsce, gdyby oskarżony Tadeusz B. miał uprawnienia do inkasowania tych pieniędzy na rzecz ZUS-u (por. OSN zesz. 1 z 1962 r., poz. 12 i OSNKW zesz. 9 z 1964, poz. 131).2. Działanie przestępne oskarżonego Tadeusza B. nie spowodowało dla ZUS-u ani realnej i efektywnej szkody, ani straty w aktywach tego Zakładu, ani wreszcie powstania roszczenia odszkodowawczego w sensie buchalteryjnego "pasywu". Grupa bowiem prywatnych właścicieli majątków ogrodniczych nie została w związku z przestępczą działalnością oskarżonego zwolniona z obowiązku prawidłowego dostarczenia ZUS-owi należycie zgłoszonych deklaracji ubezpieczeniowych oraz zapłacenia składek ubezpieczeniowych w prawidłowym wymiarze. Faktycznie właściciele majątków wpłacili jeszcze raz prawidłowy wymiar do kas ZUS-u łącznie z dodatkiem za zwłokę (zeznania biegłego H.), majątek zaś ZUS-u nie został obciążony pasywami w postaci obowiązku zaspokojenia czyichkolwiek roszczeń odszkodowawczych.Przywłaszczenie pieniędzy ogrodników przez oskarżonego Tadeusza B. spowodowało jedynie zwłokę w terminowym uiszczeniu składek przez pracodawców w należytym wymiarze i jeżeli zwłoka ta trwała długo, to z winy oskarżonego Tadeusza B. i przekupnej grupy inspektorów ZUS-u (zeznania świadka Józefa B.).3. Ujawnione na przewodzie sadowym pierwszej instancji dowody pozwalają na ustalenie, jakie kwoty oskarżony Tadeusz B. "wygospodarował" z pieniędzy otrzymanych od ogrodników, stwarzając nadwyżki, które sobie przywłaszczył. Są to kwoty: 128.492 zł i 26.900 zł, łącznie więc 155.392 zł.Kwota 128.492 zł, wyliczona przez biegłych, jest nadwyżką przywłaszczoną przez oskarżonego Tadeusza B. na szkodę ogrodników, uzyskaną drogą obniżania podstawy wymiaru składek ubezpieczeniowych w deklaracjach sporządzonych i podpisanych przez oskarżonego. Nadwyżka ta powstała z różnicy między pobranymi przez siebie od ogrodników pieniędzmi na opłacenie składek a istotnie wpłaconymi do ZUS-u.Kwota 26.900 zł, prawidłowo ustalona przez Sąd pierwszej instancji, została uzyskana przez oskarżonego Tadeusza B. w drodze podrobienia lub fałszowania przez niego odcinków wpłat do kas ZUS-u.Działanie, w wyniku którego oskarżony Tadeusz B. przywłaszczył sobie obie te kwoty, wykazuje - oprócz cech przestępstwa określonego w art. 262 § 1 k.k. - także cechy przestępstwa przewidzianego w art. 264 § 1 k.k. Oskarżony bowiem, działając w opisany sposób, doprowadził właścicieli prywatnych gospodarstw za pomocą wprowadzenia ich w błąd do niekorzystnego rozporządzenia ich mieniem, skoro w rezultacie musieli oni ponownie wpłacić do kasy ZUS-u kwoty dla tego ostatniego przeznaczone, które poprzednio oskarżony zatrzymał dla siebie. Dlatego też do tego przestępnego działania oskarżonego należało zastosować kwalifikację z art. 264 § 1 k.k., jako surowszą niż z art. 262 § 1 k.k. (art. 36 k.k.).4. Przy wymiarze kary za tak przypisane oskarżonemu przestępstwo zakwalifikowane z art. 264 § 1 k.k. Sąd Najwyższy miał na uwadze te same okoliczności charakteryzujące osobowość oskarżonego i jego wieloletnie działania przestępcze, na które zasadnie powoływał się już Sąd Wojewódzki. Powoływane w szczególności przez Sąd Wojewódzki okoliczności obciążające w pełni uzasadniają wymierzenie oskarżonemu kary pozbawienia wolności i grzywny w rozmiarach określonych w sentencji wyroku.5. Zarówno w świetle wyjaśnienia samego oskarżonego, jak i w świetle zeznań świadka Jerzego S., dotyczących - jak to ostatecznie uznano - niezgodnego z przepisami samoubezpieczenia się "zbiorowego" oskarżonego rzekomo jako pracownika fizycznego o łącznym zarobku 1.200 zł miesięcznie, wpłacenia z tego powodu odpowiednich składek ubezpieczeniowych za siebie i równoległego "pobierania" zasiłków rodzinnych (przez długi okres i w sposób przez nikogo nie kwestionowany), wreszcie w świetle sposobu zlikwidowania tego ubezpieczenia przez ZUS - nie dopatrzył się Sąd Najwyższy dostatecznych przekonywających dowodów dla przypisania oskarżonemu świadomości działania, iż zagarnął on 12.135 zł na szkodę ZUS-u. Nie można również wyłączyć tej ewentualności, że to, co w sensie formalnym mogło uchodzić za nielegalne pobieranie zasiłku rodzinnego, wiązało się w istocie rzeczy z różnorodnością wszystkich form zmniejszania wysokości sumy wpłacanej za składki należne ZUS-owi i ukrywania właściwych manipulacji dokonywanych na szkodę tych, którzy oskarżonemu powierzyli prowadzenie ich spraw ubezpieczeniowych.Z braku więc jednoznacznie przekonywających podstaw dowodowych Sąd Najwyższy rewizję nadzwyczajną, zawierającą wniosek o odrębne skazanie oskarżonego za zagarnięcie 12.135 zł, pozostawił bez uwzględnienia.Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy w składzie powiększonym orzekł jak w sentencji wyroku.