V KZ 3/03

POSTANOWIENIE Z DNIA 3 LUTEGO 2004 R. V KZ 3/04 Jeżeli skazany, który wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony, składa sporządzone osobiście zażalenie na zarządzenie o odmo-wie przyjęcia kasacji wraz z wnioskiem o wyznaczenie adwokata do spo-rządzenia tego zażalenia, albo wniosek taki składa w terminie wyznaczo-nym do usunięcia formalnego braku zażalenia, to wniosek ten należy uwzględnić i wyznaczyć innego adwokata, z pominięciem tego, który – wy-znaczony uprzednio – nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji. Przewodniczący: sędzia SN J. Skwierawski. Sąd Najwyższy w sprawie Józefa F., skazanego za przestępstwo określone w art. 207 § 1 k.k. i inne, po rozpoznaniu zażalenia skazanego na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału Sądu Okręgowego w S. z dnia 7 października 2003 r., o odmowie przyjęcia zażalenia na zarządzenie z dnia 3 lipca 2003 r., o odmowie przyjęcia kasacji p o s t a n o w i ł u c h y l i ć zaskarżone zarządzenie i p r z e k a z a ć sprawę Sądowi Okręgowemu w S. celem rozpoznania wniosku o wyzna-czenie adwokata z urzędu do sporządzenia i podpisania zażalenia na za-rządzenie o odmowie przyjęcia kasacji. 2 U Z A S A D N I E N I E Zarządzeniem z dnia 30 maja 2003 r. Przewodniczący Wydziału Są-du Okręgowego w S., w uwzględnieniu wniosku pozbawionego wolności skazanego Józefa F., złożonego wraz ze sporządzoną przez niego kasa-cją, wyznaczył „adwokata z urzędu (…) celem podjęcia czynności związa-nych z ewentualnym wniesieniem kasacji”. Adwokat będący w tej sprawie obrońcą Józefa F. z urzędu do chwili uprawomocnienia się wyroku skazu-jącego, poinformował Sąd, że „nie stwierdza podstaw wniesienia kasacji”, a przewodniczący wydziału zarządzeniem z dnia 3 lipca 2003 r. odmówił przyjęcia kasacji sporządzonej przez skazanego. Odpis tego zarządzenia doręczono adwokatowi, który nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji oraz skazanemu wraz z pouczeniem o prawie zaskarżenia zarządzenia zażaleniem sporządzonym przez adwokata. Adwokat, któremu doręczono odpis zarządzenia, nie wniósł zażalenia. Wobec nieuwzględnienia ponow-nego wniosku skazanego o wyznaczenie innego adwokata, a także niesku-teczności wezwania skazanego do usunięcia formalnego braku sporzą-dzonego przez niego osobiście zażalenia na odmowę przyjęcia kasacji, zaskarżonym zarządzeniem odmówiono przyjęcia tego zażalenia. W zażaleniu na to zarządzenie, złożonym przez skazanego z zacho-waniem terminu, Józef F. utrzymuje, że „blokuje ono możliwość” kontroli wyroku skazującego, w wyniku „odmówienia wyznaczenia obrońcy z urzę-du do napisania i podpisania zażalenia” przy jednoczesnym wymaganiu, aby zażalenie sporządził adwokat. Skazany twierdzi również, że po powia-domieniu go w dniu 5 czerwca 2003 r. o wyznaczeniu jako adwokata z urzędu tej samej osoby, która była jego obrońcą z urzędu – a jeszcze przed poinformowaniem go o stanowisku w przedmiocie wniesienia kasa-cji, wnosił o zmianę adwokata wyznaczonego z urzędu „celem wniesienia kasacji” z powodu braku zaufania do tego obrońcy. 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedstawiony wyżej stan procesowy wymaga uzupełnienia o stwier-dzenie, że składając sporządzone przez siebie zażalenie na zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji, skazany złożył jednocześnie wniosek o wyzna-czenie adwokata z urzędu do sporządzenia tego zażalenia. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 3 września 2003 r. nie uwzględnił tego wniosku, choć w uzasadnieniu postanowienia – co warto podkreślić – dał wyraz przekonaniu, że adwokat, który nie stwierdził podstaw do wniesienia kasa-cji, nie ma racjonalnych powodów do kwestionowania zarządzenia odma-wiającego przyjęcia kasacji sporządzonej przez skazanego. To niewątpli-wie trafne spostrzeżenie Sądu nie doprowadziło jednak do rozstrzygnięcia, które stanowiłoby logiczną konsekwencję tego spostrzeżenia. Tymczasem ta właśnie kwestia ma zasadnicze znaczenie dla oceny prawidłowości pro-cedowania w niniejszej sprawie w postępowaniu przedkasacyjnym. Nie ulega wątpliwości, że wyznaczenie adwokata z urzędu w celu sporządzenia i podpisania kasacji lub poinformowania o braku podstaw do jej wniesienia (art. 84 § 3 k.p.k.) powoduje w zakresie trwałości jego umo-cowania, a więc w kwestii zakresu jego pełnomocnictwa, różne skutki, w zależności od stanowiska zajętego przezeń w przedmiocie treści zlecenia. Adwokat, który wniósł kasację zachowuje uprawnienie do podejmowania dalszych czynności związanych z biegiem i rozpoznaniem kasacji. W wy-padku natomiast niestwierdzenia podstaw do wniesienia kasacji, umoco-wanie adwokata wyznaczonego z urzędu wygasa z chwilą poinformowania o tym na piśmie prezesa Sądu. Podkreślona tutaj różnica jest oczywistą i zrozumiałą konsekwencją wyrażonego przez adwokata stanowiska, będą-cego następstwem dokonanej przez niego oceny w przedmiocie podstaw do zaskarżenia prawomocnego orzeczenia. W tym właśnie znaczeniu nie-racjonalne i naruszające prawo do obrony byłoby zarówno wymaganie od adwokata, który nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji, aby podej- 4 mował później czynności pozostające w opozycji do jego poglądu, jak i oczekiwanie, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie, że może on kwe-stionować zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji, a więc – de facto – własne stanowisko, będące przy tym wyłączną przyczyną wydania tego za-rządzenia. Jeżeli zatem skazany, który wykazał, że nie jest w stanie po-nieść kosztów obrony, składa sporządzone osobiście zażalenie na zarzą-dzenie o odmowie przyjęcia kasacji wraz z wnioskiem o wyznaczenie ad-wokata do sporządzenia tego zażalenia, albo wniosek taki składa w termi-nie wyznaczonym do usunięcia formalnego braku zażalenia, to wniosek ten należy uwzględnić i wyznaczyć innego adwokata, z pominięciem tego, któ-ry – wyznaczony uprzednio – nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji. Prezentowanie odmiennego poglądu oznaczałoby, że wynikające z art. 530 § 3 zd. 1 k.p.k. uprawnienie skazanego do złożenia zażalenia miałoby je-dynie formalny charakter i byłoby w istocie iluzoryczne. Należy przyjąć, że zakres pełnomocnictwa udzielonego tak wyzna-czonemu adwokatowi z urzędu, obejmuje uprawnienie zarówno do sporzą-dzenia i podpisania zażalenia, jak i do niestwierdzenia podstaw do wyko-nania tej czynności. W tym ostatnim wypadku, podobnie jak w wypadku niestwierdzenia podstaw do sporządzenia kasacji (arg. a maiori ad minus ex art. 84 § 3 k.p.k.), powinien o tym poinformować w piśmie organ sądo-wy. Przedstawione tutaj uwagi wynikają z przekonania o konieczności w pełni analogicznego stosowania art. 84 § 3 k.p.k. do zażalenia na zarzą-dzenie o odmowie przyjęcia kasacji, skoro jest ono również objęte wymo-giem przymusu adwokackiego (art. 530 § 3 zd. 2 k.p.k.), a obowiązek spo-rządzenia środka zaskarżenia wiązać należy wówczas tylko z sytuacją, w której adwokat, po zbadaniu sprawy, stwierdza merytoryczne podstawy uzasadniające wniesienie środka. Możliwość złożenia przez adwokata oświadczenia, że nie stwierdza podstaw do wniesienia zażalenia (podobnie jak w wypadku kasacji) nie na- 5 rusza, ani nie ogranicza prawa do obrony. Uprawnienie do wniesienia środka zaskarżenia nie oznacza bowiem nigdy obowiązku zaskarżenia, bez względu na to, czy istnieją przesłanki, które potrzebę skorzystania z tego uprawnienia uzasadniają. Przeciwnie, uprawnienie to stwarza stronie procesowej jedynie możliwość kwestionowania w drodze kontroli instancyj-nej orzeczenia lub decyzji organu sądowego, jeżeli istnieją podstawy do zaskarżenia. Takie znaczenie i funkcje tego uprawnienia przesądzają o granicach uprawnień adwokata, a więc podmiotu fachowego, mającego zapewnić wysoki merytoryczny poziom zleconych mu czynności, eliminują-cy, a przynajmniej ograniczający wypadki bezpodstawnego wnoszenia środka zaskarżenia. Uprawnienie strony do wniesienia środka zaskarżenia realizowane jest zatem najpierw przez sam fakt badania przez adwokata, czy istnieją podstawy do wniesienia środka, a następnie, przez wniesienie środka w wypadku ustalenia takich podstaw. W niniejszej sprawie, ze względu na treść rozstrzygnięcia Sądu Naj-wyższego aktualizuje się zagadnienie zakresu przesłanek skutecznego za-skarżenia zarządzenia o odmowie przyjęcia kasacji w takiej szczególnej sytuacji, w której wyłączną przyczyną odmowy jest niestwierdzenie pod-staw do wniesienia kasacji przez adwokata wyznaczonego z urzędu w celu rozważenia, czy podstawy takie istnieją. Fakt, iż w tej sprawie adwokat nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji jest przecież niesporny, podobnie jak jednolite jest również orzecznictwo Sądu Najwyższego w kwestii braku podstaw do wyznaczenia innego (i dalszych) adwokata z urzędu, w celu ponownego badania sprawy, czy weryfikacji stanowiska zajętego przez pierwotnie wyznaczonego adwokata. Błędny byłby jednak wniosek, że w opisanej sytuacji eliminuje to możliwość kwestionowania zarządzenia o odmowie przyjęcia kasacji. W zażaleniu na takie zarządzenie, niezależnie od rodzaju przyczyny, która stała się merytoryczną podstawą tego roz-strzygnięcia, kwestionować można wady i uchybienia, jakimi dotknięte jest 6 samo zarządzenie, a więc jego niezgodność z przepisami prawa lub regu-łami procedowania, które wymagają dokonania określonych czynności jeszcze przed wydaniem zarządzenia. W tej kwestii wystarczy przykładowo wskazać na przedwczesne wydanie zarządzenia, w wyniku pominięcia ob-owiązku wezwania strony do usunięcia braku formalnego pisma (art. 120 k.p.k.), czy wydanie go bez uprzedniego rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o wyznaczenie innego adwokata z urzędu. Tego rodzaju uchybienia miały miejsce w niniejszej sprawie. Kiedy bowiem skazany zawiadomiony został, że wyznaczony z urzędu adwokat nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji, nie został jednocześnie (ani później) wezwany, na podstawie art. 120 § 1 k.p.k., do usunięcia w wyzna-czonym terminie braku formalnego sporządzonej przez siebie kasacji, w drodze złożenia kasacji sporządzonej przez ustanowionego przez siebie obrońcę. Co więcej, złożony wówczas przez skazanego niezwłocznie, wniosek o wyznaczenie innego adwokata z urzędu został wprawdzie przez Sąd rozpoznany postanowieniem z dnia 3 lipca 2003 r., lecz w tym samym dniu wydane zostało zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji. Niezaskar-żalność postanowienia nie usprawiedliwiała wcale jednoczesnego wydania tego zarządzenia, ponieważ skazany, powiadomiony o nieuwzględnieniu jego wniosku o wyznaczenie innego adwokata, powinien być i w takiej sy-tuacji wezwany do usunięcia braku formalnego kasacji. Trzeba podkreślić, że z treści art. 120 § 1 k.p.k. wynika obowiązek wezwania strony do usunięcia wskazanych w tym przepisie braków formal-nych pisma procesowego. Gwarancyjna dla strony funkcja tego przepisu polega nie tylko na tym, że pismo nie może być uznane za bezskuteczne w inny sposób (w innym trybie), a w szczególności bez wiedzy strony, lecz i na tym, że ostatecznie możliwość uczynienia pisma skutecznym, w okre-ślonym, znanym stronie terminie, zależy od niej samej. W niniejszej spra-wie skazany, po wykorzystaniu przysługującego mu uprawnienia do zabie- 7 gania o sporządzenie kasacji przez adwokata z urzędu i nieskuteczności tych starań, mógł ustanowić adwokata z wyboru. Pozbawiony został jednak możliwości usunięcia braku formalnego kasacji, a mógł nawet sądzić, że po złożeniu przez adwokata z urzędu oświadczenia, iż nie znajduje pod-staw do wniesienia kasacji, utracił z tą chwilą uprawnienia do jej wniesie-nia. Zaniechanie wezwania skazanego do usunięcia braku formalnego kasacji powoduje w niniejszej sprawie dwie konsekwencje. Pierwszą z nich jest możliwość skutecznego zaskarżenia zarządzenia o odmowie przyjęcia kasacji, skoro i z tego powodu wydane zostało przedwcześnie. Drugą kon-sekwencją jest natomiast fakt, że skazany dysponuje nieprzerwanie możli-wością skutecznego usunięcia braku formalnego kasacji, ponieważ postę-powanie przedkasacyjne nie zostało prawomocnie zakończone. Nie można przecież twierdzić, że w trwającym jeszcze postępowaniu przedkasacyj-nym strona traci możliwość usunięcia braku formalnego kasacji z chwilą przeoczenia przez organ sądowy obowiązku stosowania art. 120 k.p.k. Tymczasem istniejąca nadal możliwość usunięcia braku powoduje, że ter-min do wniesienia kasacji jest dla skazanego nadal otwarty, a kasacja spo-rządzona przez adwokata nie mogłaby nie być przyjęta z powodu uchybie-nia terminu do jej wniesienia. W opisanej tutaj sytuacji procesowej nie można wykluczyć również możliwości wniesienia kasacji przez adwokata wyznaczonego z urzędu. Gdyby bowiem adwokat z urzędu, wyznaczony do sporządzenia zażalenia, stwierdził podstawy do wniesienia kasacji (art. 523 k.p.k.), miałby obowiązek zawarcia odpowiedniej informacji w treści zażalenia, a sąd rozpoznający zażalenie, po uchyleniu zarządzenia o od-mowie przyjęcia kasacji, obowiązek przekazania sprawy w celu wyznacze-nia adwokata z urzędu do sporządzenia kasacji (najpewniej w osobie auto-ra zażalenia). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano na możli-wość wyznaczenia innego adwokata z urzędu w celu rozważenia podstaw 8 do wniesienia kasacji. Dopuszczano ją w wypadku wykazania i ustalenia, że wyznaczony z urzędu adwokat zaniedbał swych obowiązków (postano-wienie z dnia 12 stycznia 1999 r., III KZ 139/99, z aprobującymi uwagami S. Zabłockiego w: Przegląd orzecznictwa, Pal. 2000, nr 2-3, s. 175), a za-niedbanie takie stwierdzone zostało w wewnątrzkorporacyjnym postępo-waniu dyscyplinarnym lub dostrzeżone z urzędu przez organ sądowy (po-stanowienie z dnia 1 lipca 1999 r., V KZ 33/99, OSNKW 1999, z. 9-10, poz. 56). Nie ma żadnych przeszkód, aby możliwość tę dopuścić także w sytuacji, w której adwokat wyznaczony z urzędu do sporządzenia zażalenia stwierdza podstawy do wniesienia kasacji, a strona dysponuje nadal uprawnieniem do usunięcia braku formalnego kasacji sporządzonej osobi-ście i wniesionej w terminie. Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie.