VI KO 18/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski.Sędziowie: J. Dorsz, T. Krokosz (współsprawozdawca), T. Majewski, M. Paluch, J. Pustelnik, K. Wagner (sprawozdawca).Prokurator Generalnej Prokuratury: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Ludwika K. i innych, oskarżonych z art. 1 § 1 ustawy karnej dewizowej z dnia 28 marca 1952 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 134), po rozpoznaniu przedstawionego przez zwykły skład Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 14 kwietnia 1964 r. pytania prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy na podstawie przepisu art. 299 § 4 k.p.k. wolno sądowi bez przesłuchania oskarżonego, którego stawiennictwo jest obowiązkowe, a którego sprawa ze względu na jego pobyt za granicą została wyłączona do odrębnego postępowania - odczytać i wykorzystać jako dowód w sprawie pozostałych oskarżonych jego wyjaśnienia złożone w tej sprawie w śledztwie w charakterze podejrzanego?"na podstawie art. 390 k.p.k. i po wysłuchaniu wniosku Prokuratora Generalnej Prokuratury uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneWyjaśnienia oskarżonego złożone w postępowaniu przygotowawczym mają dwojakie znaczenie: po pierwsze - jako materiału dowodowego we własnej sprawie oskarżonego i po drugie - jako materiału dowodowego w sprawie współoskarżonych.Ze sformułowania części art. 299 § 4 k.p.k. dotyczącej odczytania wyjaśnień oskarżonego nieobecnego na rozprawie wynika, że ma ona na myśli tylko pierwsze znaczenie tych "wyjaśnień", tj. jako materiału dowodowego we własnej sprawie oskarżonego. Art. 299 § 4 k.p.k. przewiduje z jednej strony nieograniczoną możność odczytania wyjaśnień nieobecnego oskarżonego, którego stawiennictwo nie jest obowiązkowe, a z drugiej strony pomija milczeniem kwestię odczytania wyjaśnień nieobecnego oskarżonego, który obowiązany jest stawić się osobiście (art. 261 § 2 k.p.k.), ale którego nieobecność spowodowana jest przeszkodami nie dającymi się usunąć lub zbyt trudnymi do usunięcia.Gdyby przyjąć, że uregulowanie to dotyczy drugiego znaczenia "wyjaśnień" oskarżonego złożonych w postępowaniu przygotowawczym, a mianowicie jako materiału dowodowego w sprawie współoskarżonych, to należałoby dojść do wniosku, że omawiany przepis godzi w zasadę bezpośredniości i w prawo sądu orzekającego do swobodnej oceny dowodów. Zasada bezpośredniości doznałaby szwanku przez to, że wyjaśnienia oskarżonego nie stawającego, który ze względu na małą wagę wysuniętych zarzutów może być sądzony zaocznie, podlegałyby odczytaniu bez żadnych ograniczeń, chociażby zawierały najistotniejszą treść co do współoskarżonych i chociażby sprowadzenie oskarżonego na rozprawę i jego bezpośrednie przesłuchanie nie nastręczało trudności. Swobodna ocena dowodów przez sąd byłaby uniemożliwiona przez to, że ze względów formalistycznych wyjaśnienia oskarżonego, którego stawiennictwo jest obowiązkowe, a który na rozprawę nie stawił się i w przyszłości też się nie stawi, musiałyby pozostać tajemnicą dla sądu orzekającego. Sąd ten byłby pozbawiony możności ich oceny jako dowodu w sprawie innych współoskarżonych i w powiązaniu z pozostałym materiałem dowodowym. Zauważyć wypada, że dowód taki może równie dobrze wspierać tezy oskarżenia, jak i obrony oskarżonego.Motywy Komisji Kodyfikacyjnej do k.p.k., jak również wykładnia historyczna wyjaśniają, jaka była wola ustawodawcy co do uregulowania powyższego zagadnienia. Pierwotne brzmienie ówczesnego art. 338 § 1 k.p.k. (Dz. U. z 1928 r. Nr 33, poz. 313) zezwalało odczytywać na rozprawie bez zgody stron "protokoły sądowego przesłuchania oskarżonych i świadków sporządzone w śledztwie lub dochodzeniu, o ile którakolwiek z tych osób nie stawiła się z powodu przeszkód nie dających się usunąć lub zbyt trudnych do usunięcia (...)".Przepis ten nie wyodrębniał oskarżonych i świadków, ustanawiając jednolite warunki uprawniające do odczytania zeznań nieobecnego świadka czy wyjaśnień nieobecnego oskarżonego. Według motywów Komisji Kodyfikacyjnej takie uregulowanie miało na celu umożliwienie sądowi odstąpienia od zasady bezpośredniości w tych wyjątkowych wypadkach, w których jest to istotnie niezbędne. W wyniku kolejnych nowelizacji k.p.k. obecny art. 299 k.p.k. rozszerza uprawnienia sądu do odczytywania wyjaśnień oskarżonych także co do wyjaśnień złożonych w innej sprawie.Założenia ustawodawcze oraz przeobrażenia, jakim uległ w toku nowelizacji omawiany przepis, nakazują uznać słuszność stanowiska, że ostateczna redakcja tego przepisu nie odstępuje od pierwotnych założeń dopuszczających odczytanie wyjaśnień oskarżonego w sytuacji, gdy nie jest możliwe uzyskanie ich inną drogą. Aczkolwiek art. 299 § 4 k.p.k. wymienia jako podstawę do odczytania wyjaśnień nieobecnego oskarżonego jedynie nieobecność na rozprawie oskarżonego, którego stawiennictwo nie jest obowiązkowe, to jednak dopuszczalność takiego odczytania zachodzi we wszystkich tych wypadkach, gdy niestawiennictwo oskarżonego jest usprawiedliwione, a zatem również w wypadku jego śmierci, gdyż te wyjaśnienia oskarżonego mogą stanowić dowód w stosunku do współoskarżonych, którego uzyskanie w inny sposób nie byłoby możliwe, pozbawienie zaś sądu takiego dowodu istniejącego w sprawie mogłoby uniemożliwić wykrycie prawdy obiektywnej.Po tej linii poszło też orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wyrok z dnia 18 września 1951 r. II K 230/51 (Zbiór Orzeczeń Izby Karnej Sądu Najwyższego poz. 39 z 1952 r.) przyjmuje, że art. 299 § 4 k.p.k. daje podstawę do odczytania wyjaśnień oskarżonego w razie jego śmierci lub ciężkiej choroby uniemożliwiającej prowadzenie sprawy przeciwko niemu. Jednakże śmierć czy ciężka choroba oskarżonego nie wyczerpują wypadków, w których bezpośrednie przesłuchanie oskarżonego nie jest możliwe i nie będzie możliwe w przyszłości. Przykładem podobnej sytuacji może być ucieczka oskarżonego za granicę w okolicznościach, które czynią ekstradycję z tych czy innych względów nierealną.Przy rozstrzyganiu kwestii, czy dopuszczalne jest odczytanie wyjaśnień nieobecnego oskarżonego, a więc czy niestawiennictwo tego oskarżonego zostało spowodowane przeszkodami nie dającymi się usunąć albo zbyt trudnymi do usunięcia - sądy powinny pamiętać, że chodzi o podjęcie decyzji wyjątkowej, odstępującej od zasady bezpośredniości, a więc że podstawy tej decyzji muszą być ocenione ze szczególną skrupulatnością.Z tych przyczyn należało odpowiedzieć na pytanie prawne jak w sentencji uchwały.