VI KO 69/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: K. Czajkowski (sprawozdawca), K. Dobesz (współsprawozdawca), M. Paluch, J. Dorsz, K. Wagner, R. Kryże. Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Zbigniewa M. oskarżonego z art. 236 § 1 k.k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, uchwalił przedstawioną przez Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi w trybie art. 390 k.p.k. kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy a mianowicie:1."Czy przepis art. 478 § 3 k.p.k. może być stosowany w postępowaniu sądowym po rozprawie głównej w wyroku, czy też tylko może on być stosowany przez sędziego dla nieletnich w postępowaniu przygotowawczym?"2."Czy w przypadku umorzenia postępowania karnego w trybie art. 478 § 3 k.p.k. - z powodu niecelowości orzeczenia o środkach wychowawczych lub poprawczych ze względu na orzeczone już środki w innej sprawie - sąd miał prawo orzekać w sentencji wyroku o winie oskarżonego?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 478 § 3 k.p.k. nakazuje umorzyć śledztwo lub dochodzenie prowadzone przeciwko nieletniemu, jeżeli zachodzą przesłanki przewidziane w art. 49 k.p.k. albo jeżeli orzeczenie środków wychowawczych lub poprawczych jest niecelowe ze względu na środki orzeczone już w innej sprawie. Norma zawarta w tym przepisie wyraźnie wskazuje, że ma on zastosowanie do postępowania przygotowawczego; taką wykładnię art. 478 § 3 k.p.k. potwierdza § 4 tego artykułu ustanawiający prawo prokuratora do wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu śledztwa lub dochodzenia przeciwko nieletniemu.Jednakże z tego przepisu nie wynika, aby umorzenie postępowania karnego przeciwko nieletniemu z tych samych przyczyn nie mogło nastąpić w toku dalszego postępowania karnego, to znaczy na rozprawie sądowej pierwszej lub drugiej instancji.Jak bowiem wynika z art. 474 k.p.k., postępowanie w sprawach nieletnich odbywa się przed sądem dla nieletnich według zasad postępowania przed sądami powiatowymi ze zmianami i uzupełnieniami określonymi w rozdziale II księgi XI k.p.k.W związku z tym należy stwierdzić, że zagadnienie związane z umorzeniem śledztwa lub dochodzenia w sprawach nieletnich zostało unormowane przepisami uzupełniającymi, tak jak zresztą całe postępowanie przygotowawcze, ponieważ ta faza postępowania karnego nie jest przewidziana w postępowaniu przed sądami powiatowymi.Natomiast "zasady postępowania przed sądami powiatowymi" obowiązują sąd dla nieletnich w dalszym toku postępowania, w szczególności na rozprawie, chyba że przepisy zawarte w wymienionym rozdziale II księgi IX k.p.k. regulują inaczej postępowanie w sprawach nieletnich. Zasadą postępowania przed sądami powiatowymi, jak zresztą przed wszystkimi sądami powszechnymi, jest między innymi obowiązek umorzenia postępowania z przyczyn przewidzianych w art. 3 k.p.k. Obowiązek ten istnieje w każdym stadium postępowania sądowego, co wynika ze sformułowania art. 3 k.p.k.: "nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza się" oraz z innych przepisów postępowania karnego, a w szczególności z art. 251 § 1 lit. a, art. 330, 332, 371 pkt 2, art. 374, 378 § 1 lit. a k.p.k.Ponieważ zarówno znikome niebezpieczeństwo społeczne czynu, jak i niecelowość orzeczenia środków wychowawczych i poprawczych ze względu na środki orzeczone już w innej sprawie stanowią okoliczności wyłączające ściganie w rozumieniu art. 3 lit. c k.p.k., przeto powinny one być uwzględnione tak na rozprawie w sądzie dla nieletnich, jak i na rozprawie rewizyjnej. Zauważyć tu należy, że przepis art. 49 § 2 k.p.k. upoważnia między innymi sąd powiatowy do umorzenia postępowania z powodu znikomej szkodliwości społecznej czynu, wobec czego zgodnie z art. 474 k.p.k. ta zasada jest jasno wyrażona w przepisach postępowania dotyczących sądu dla nieletnich. Wprawdzie odpowiedniego przepisu w zakresie umorzenia postępowania w związku z niecelowością orzeczenia środka wychowawczego lub poprawczego nie ma w przepisach ogólnych k.p.k., jednakże, skoro okoliczność ta powoduje wyłączenie ścigania (art. 3 lit. c k.p.k.), postępowanie karne jest niedopuszczalne i ulega umorzeniu z tego przepisu prawnego w związku z art. 474 i 478 § 3 k.p.k. Na marginesie tej kwestii warto wspomnieć, że do czasu uchwalenia noweli z 1950 r. art. 4 k.p.k. dawał sądowi możność umorzenia postępowania karnego, jeżeli najwyższa kara grożąca oskarżonemu nie przekraczała jednego roku pozbawienia wolności i musiałaby z mocy ustawy ulec pochłonięciu przez karę już prawomocnie orzeczoną. Była to zasada podobna do tej, jaka jest przewidziana w art. 488 § 3 k.p.k., choć zakres był mniejszy, a decyzja była fakultatywna.Umorzenie postępowania kończy postępowanie karne, dotyczy zaś to tych wypadków, kiedy ustawa nie zezwala na ściganie albo na jego kontynuowanie.Tym samym więc uznać należy, że ustawa w takich wypadkach zabrania decydować o winie sprawcy. I odwrotnie: nie będzie oczywiście "celowe" umorzenie postępowania, jeżeli sąd dla nieletnich na rozprawie dojdzie do wniosku, że nieletni nie ponosi winy, nie popełnił przestępstwa. W takim razie należy nieletniego uniewinnić bez potrzeby rozważenia kwestii umorzenia postępowania.