VI KO 78/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: M, Barciszewski. M. Budzianowski, Z. Chełmicki, S. Dąbrowski, K. Dobesz, M. Dźbikowski, T. Gdowski, A. Górski, A. Kafarski, Z. Kapitaniak, Z. Kubec, J. Majewski, E. Merz, Z. Nyczaj, M. Paluch, S. Pławski, J. Potępa (współsprawozdawca - uzasadnienie), J. Poźniczek, A. Pyszkowski, T. Rek, M. Szerer (sprawozdawca). Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy na postawiony w trybie art. 24 § 1 u.s.p. wniosek Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 11.V.1959 r. o wyjaśnienie następującej kwestii prawnej, powodującej rozbieżności w orzecznictwie:"Jaka sytuacja materialna uprawnionego do alimentacji uzasadnia zastosowanie art. 201 § 1 i 2 k.k.?"uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneWykładnia przepisu art. 201 k.k. nie nasuwała przez długi czas poważniejszych wątpliwości.Powstały one dopiero na tle orzeczeń Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1952 r. KO 19/52 (ZO 44/52) oraz z dnia 15 lutego 1952 r. KO 444/51, które zakładając, że nędza nie istnieje w naszych warunkach, zastąpiły to pojęcie pojęciem niedostatku. Za tymi orzeczeniami poszły dalsze orzeczenia, które doprowadziły nawet do wypowiedzenia poglądu, że nastąpiło przekształcenie przestępstwa, przewidzianego w art. 201 k.k., z materialnego na formalne.Zmianę w orzecznictwie zapoczątkowało postanowienie Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 14.XI.1957 r. IV KO 2/57, wypowiadające tezę, iż skazanie na podstawie art. 201 k.k. nie może nastąpić, jeżeli nie ustalono, że osoba, na której utrzymanie oskarżony miał obowiązek łożyć, znalazła się na skutek złośliwego uchylania się oskarżonego od spełniania tego obowiązku w stanie faktycznej nędzy lub konieczności korzystania ze wsparcia.W uzasadnieniu wspomnianego orzeczenia Sąd Najwyższy stwierdził, że stanowisko, iż ściganie karne na podstawie art. 201 k.k. nastąpić może w każdym wypadku złośliwego uchylania się sprawcy od obowiązku łożenia na utrzymanie danej osoby, byłoby sprzeczne z dyspozycja przestępstwa określonego w wymienionym przepisie. Nieodzownym bowiem warunkiem skazania w myśl tego przepisu jest ustalenie, że sprawca doprowadził oznaczoną osobę do nędzy lub korzystania ze wsparcia. Fakt, że osoba uprawniona do alimentacji znalazła się w niedostatku, tzn. w takiej sytuacji, że nie ma dostatecznych środków utrzymania, rodzi jedynie odpowiedzialność cywilną zobowiązanego do alimentowania (art. 73 k.r.). Odpowiedzialność karna zaczyna się tam, gdzie musi być mowa o poważnym niedostatku, mającym już znamiona nędzy lub wywołującym konieczność korzystania ze wsparcia.Przedstawione wyżej rozbieżności w orzecznictwie spowodowały, że Prezes Izby Karnej zwrócił się do Izby karnej Sądu Najwyższego z zapytaniem prawnym: "Co należy rozumieć przez pojęcie nędzy, o którym mówi art. 201 k.k.?"; pytanie to Prezes Izby zmienił następnie w ten sposób, iż zwrócił się do Izby Karnej o wyjaśnienie: "Jaka sytuacja materialna uprawnionego do alimentacji uzasadnia zastosowanie art. 201 § 1 i 2 k.k.?"Uzasadnienie prawneRozpoznając tak sformułowane pytanie, Sąd Najwyższy w składzie całej Izby karnej zważył, co następuje:Do istoty przestępstwa z art. 201 k.k. należą:1) złośliwe uchylanie się od obowiązku alimentacji ciążącego na sprawcy z mocy ustawy lub orzeczenia sądu i 2) doprowadzenie przez to pokrzywdzonego do nędzy lub do konieczności korzystania ze wsparcia.Przestępstwo wspomniane jest przestępstwem materialnym, które znamionuje się skutkiem, jest więc ono dokonane z chwilą nastąpienia powyższego skutku. Kara za to przestępstwo nie ma charakteru egzekucyjnego w stosunku do roszczenia cywilnego, lecz ma stanowić represję za przestępstwo, w którego skład poza uchylaniem się od obowiązku świadczenia wchodzą jeszcze takie czynniki, jak zamiar, zabarwiony złośliwością w działaniu, i skutek w postaci doprowadzenia do nędzy lub konieczności korzystania ze wsparcia.Nędza i konieczność korzystania ze wsparcia nie są czynnikami przeciwstawnymi, bo korzystanie ze wsparcia usuwa nędzę, a więc w istocie swej sprawca doprowadza do nędzy, którą uchyla albo której zapobiega wsparcie ze strony osób nie obowiązanych do alimentacji lub ze strony opieki społecznej.Bez naruszenia zasady zawartej w art. 1 k.k.: nullum crimen sine lege poenali anteriori nie można w drodze orzecznictwa pominąć żadnego z powyższych składników przestępstwa z art. 201 k.k., w szczególności nie można pominąć czynnika "nędzy" jako skutku czynu sprawcy.W świetle tych wywodów, opartych na prawidłowej wykładni przepisu art. 201 k.k., słuszne są przytoczone wyżej tezy orzeczenia Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów ustalające, że pojęcia nędzy nie można zastąpić pojęciem niedostatku.Z powyższego nie wynika, że treść pojęcia nędzy jest stała i niezmienna.Jest ona różna w różnych krajach i w różnych warunkach społecznych i ekonomicznych. Zależna jest ona również w znacznej mierze od stanu świadomości społecznej.W obecnych warunkach ma ona nieco inny zakres znaczeniowy aniżeli w okresie międzywojennym, kiedy to określano na ogół nędzę jako takie warunki materialne egzystencji, które uniemożliwiają zaspokojenie prymitywnych potrzeb życiowych, przede wszystkim w zakresie mieszkania, żywności, odzieży, opału, światła.Obecnie za nędzę w rozumieniu przepisu art. 201 k.k. należy uznać takie warunki materialne, które uniemożliwiają zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, do których trzeba zaliczyć brak środków materialnych nie tylko na wyżywienie, odzież i mieszkanie, lecz także na osiągniecie niezbędnej nauki uprawnionego do alimentacji.Przepis art. 201 k.k. prócz pojęcia "nędzy" posługuje się alternatywnie drugim określeniem, jakim jest "konieczność korzystania ze wsparcia".Korzystanie ze wsparcia obejmuje pomoc materialną ze strony osób nie zobowiązanych do alimentacji, lecz udzieloną przez krewnych, osoby postronne, państwo, samorząd, organizacje społeczne.Nie są w zasadzie wsparciem świadczenia osoby współobowiązanej do alimentacji, jeżeli mieszczą się w granicach jej możliwości, stają się nim natomiast wówczas, gdy są owocem nadmiernego wysiłku ze strony owej osoby, osiągniętym kosztem dodatkowej pracy zarobkowej pozbawiającej ją należytego wypoczynku i mogącej przez to ujemnie oddziałać na jej zdrowie,Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy wyjaśnił jak w sentencji.