III KK 388/14

Sygn. akt III KK 388/14 POSTANOWIENIE Dnia 10 grudnia 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Świecki na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k. po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2014 r. sprawy M. K. skazanego za przestępstwo z art. 209 § 1 k.k. z powodu kasacji wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 28 maja 2014 r., sygn. akt V Ka (…) utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 20 grudnia 2013 r., sygn. akt II K (…) p o s t a n o w i ł 1. oddalić kasację jako oczywiście bezzasadną, 2. zasądzić od Skarbu Państwa na rzecz adw. Ł. B. kwotę 442, 80 zł, 3. zwolnić skazanego od kosztów sądowych postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE W kasacji obrońca skazanego sformułował następujące zarzuty: 1. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, która miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia - art. 209 k.k. poprzez jego błędną wykładnię a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że przestępstwo niealimentacji może być popełnione z zamiarem wynikowym (ewentualnym) w zakresie znamienia „narażenia na niezaspokojenie 2 podstawowych potrzeb życiowych", w sytuacji gdy dla przypisania sprawstwa tego przestępstwa niezbędne jest ustalenie i przypisanie sprawcy umyślności w postaci zamiaru bezpośredniego; 2. rażącą obrazę przepisów postępowania, co miało istotny wpływ na treść orzeczenia - art. 433 § 1 k.p.k. w zw. art. 434 k.p.k. i art. 424 k.p.k.- polegające na rozpoznaniu sprawy poza granicami środka odwoławczego poprzez podjęcie przez Sąd odwoławczy próby „uzupełnienia” - na niekorzyść oskarżonego - uzasadnienia Sądu pierwszej instancji o istotne okoliczności, które nie zostały przez Sąd a quo ustalone a dotyczące działania przez oskarżonego z zamiarem bezpośrednim w sytuacji, gdy ustaleń tych nie można w sposób niebudzący wątpliwości wyprowadzić z uzasadnienia Sądu pierwszej instancji, a dokonanie tych ustaleń (na niekorzyść oskarżonego) w postępowaniu odwoławczym nie było możliwe z uwagi na zaskarżenie wyroku jedynie na korzyść przez obrońcę i samego oskarżonego; 3. rażącą obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć istotny wpływ na treść - art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. polegającą na nienależytym, sprzecznym z zasadami logicznego rozumowania i doświadczeniem życiowym rozpoznaniu sformułowanego w apelacji zarzutu błędnych ustaleń i uznanie, że o braku znamienia narażenia na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych nie może świadczyć okoliczność, że dochód w gospodarstwie domowym w którym przebywa pokrzywdzona, corocznie przekracza średniomiesięcznie kwotę przeszło 3000 zł, a rodzina która nie ma żadnych zaległości w opłatach, nie korzysta z pomocy MOPS, zaciąga dodatkowo kredyt w kwocie 3000 zł na zakup żelazka, przy jednoczesnym braku precyzyjnego wskazania na niemożność uczęszczania konkretnie jakich dodatkowych zajęć jest narażona małoletnia (skoro jej matka nie była w stanie nawet tego wskazać), czy też jakie niezbędne wykształcenie chciałaby małoletnia uzyskać, jak również z możliwości korzystania z jakich dóbr kulturalnych jest ona 3 pozbawiona (lub narażona na pozbawienie) wskutek zachowania się oskarżonego; 4. rażącą obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć istotny wpływ na treść orzeczenia - art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. polegające na uznaniu, że stwierdzone u oskarżonego upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim jest okolicznością irrelewantną w przedmiotowej sprawie zarówno dla oceny zasadności zarzutu rażącej niewspółmierności orzeczonej wobec niego kary, jak i dla oceny jego zdolności w stwarzaniu sobie warunków dla uzyskiwania zatrudnienia, w sytuacji gdy stwierdzony stan upośledzenia umysłowego w stopniu lekkim (pominięty przez Sąd pierwszej instancji, jak i Sąd drugiej instancji) niewątpliwie dotyczy właściwości i warunków osobistych oskarżonego i ma znaczenie dla oceny stopnia jego zawinienia. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest bezzasadna w stopniu oczywistym. Pierwszy z podniesionych zarzutów nie stanowi wymaganego w postępowaniu kasacyjnym zarzutu obrazy prawa materialnego, bowiem przy kwestionowaniu faktu, że Sąd meriti nie przeprowadzał ustaleń na okoliczność bezpośredniości skutku w postaci narażenia na niezaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, skarżący w istocie kwestionuje ustalenia faktyczne. Błąd ten został powielony z apelacji, w której w punkcie pierwszym podniesiono zarzut błędu dowolności polegającego na błędnym przyjęciu, „że pokrzywdzona A. K. w okresach objętych zarzutem narażona była na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych w sytuacji, gdy brak jest racjonalnych podstaw do przyjęcia powyższych ustaleń, skoro rodzina pokrzywdzonej nie jest objęta pomocą MOPS” przy jednoczesnym zarzucie obrazy prawa materialnego w postaci przyjęcia przez Sąd popełnienia przypisanych czynów z art. 209 § 1 k.k. w warunkach zamiaru ewentualnego. Już taki sposób powiązania zarzutów umożliwiał Sądowi odwoławczemu do wytknięcia takiej konfiguracji, bowiem niemożliwe jest poprawne podniesienie zarzutu obrazy prawa 4 materialnego w sytuacji kwestionowania faktycznej podstawy rozstrzygnięcia. Na etapie skargi nadzwyczajnej ostać się może jedynie ten fragment pierwszego zarzutu, który dotyczy wykładni znamion przestępstwa z art. 209 § 1 k.k. odnoszącej się do możliwości przyjęcia bezpośredniego lub niejako pośredniego skutku w postaci narażenia na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Należy jednak wskazać, że opis czynów przypisanych skazanemu zawiera wszystkie wymagane przez art. 209 § 1 k.k. znamiona, tj. zarówno uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, jak i narażenie na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Z uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej, jak drugiej instancji wynika, że warunek funkcjonalnego związku obu znamion przestępstwa z art. 209 § 1 k.k. został spełniony. Sąd odwoławczy wskazał na poglądy doktryny i judykatury, że konieczne jest jedynie wykazanie możliwości zaistnienia skutku w postaci narażenia na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Wynika to także z semantyki zwrotu „naraża” na niemożność zaspokojenia, a nie „doprowadza” do niemożności. W tym zakresie podzielić należy pogląd prawny wyrażony przez Sąd pierwszej instancji, a następnie zaakceptowany przez Sąd odwoławczy, że sprawca uporczywie, tj. z zamiarem bezpośrednim, uchyla się od ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego godząc się ze skutkiem w postaci narażenia na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Jak już wskazano, konstrukcja taka zarówno spełnia wymóg funkcjonalnego związku obu znamion przy zachowaniu wymaganej postaci strony podmiotowej w postaci umyślności. Wykładnia literalna zwrotu „naraża na niemożność” znajduje także wsparcie w metodzie teleologicznej, bowiem przyjęcie poglądu skarżącego, jakoby narażenie winno być rozumiane jako bezpośrednie doprowadzenie (czyli zaistnienie skutku) doprowadziłoby do nadmiernej i sprzecznej z celem kryminalizacyjnym tego przestępstwa depenalizacji zachowań niealimentacyjnych, do sytuacji w których skutek taki już następuje. Celem zaś tej normy prawa karnego materialnego jest penalizacja już takich zachowań, które doprowadzają do samej sytuacji możliwego zaistnienia skutku w postaci braku możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych wskutek uporczywego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego. 5 Pozostałe zarzuty, dotyczące naruszenia zasady rzetelnej kontroli odwoławczej należy ocenić jako bezpodstawne, mając na względzie treść sporządzonego uzasadnienia wyroku zarówno przez Sąd I, jak i II instancji. Wystarczy w związku z tym wskazać odnośnie do zarzutu z pkt 2 kasacji, że Sąd Okręgowy w G. w sposób szczegółowy wskazał dlaczego uznał zarzut apelacji za niezasadny. Trafnie ten Sąd stwierdził, że uzasadnienie wyroku Sądu pierwszej instancji dostatecznie wyjaśnia, iż oskarżony w zakresie znamienia uporczywego uchylania się od wykonania ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, działał z zamiarem bezpośrednim. Nie jest więc trafny zarzut stawiany Sądowi drugiej instancji, że dokonał próby niejako „uzupełnienia” uzasadniania Sądu pierwszej instancji, i że uczynił to na niekorzyść oskarżonego. Z punktu widzenia art. 434 § 1 k.p.k. nie doszło bowiem do zmiany ustaleń faktycznych na niekorzyść oskarżonego. Chodzi tu o ustalenia faktyczne związane z opisem przypisanego czynu, a nie o uzupełniającą argumentację. Odnosząc się do zarzutu z pkt 3 kasacji skarżący zdaje się uważać, że gdy osoby niezobowiązane do alimentacji małoletniej pokrzywdzonej pomagają materialnie matce dziecka, to ojciec z tego obowiązku jest zwolniony, a więc nie popełnia przestępstwa z art. 209§ l k.k. Jest to oczywiście pogląd błędny. Zarzut kasacji obrazy art. 457 § 3 w zw. z art. 7 k.p.k. nie jest trafny. W zakresie oceny dowodów Sąd odwoławczy prawidłowo uznał, że Sąd pierwszej instancji nie naruszył tego przepisu Nie jest też zasadny zarzut opisany w pkt 4 kasacji, albowiem stwierdzone u oskarżonego lekkie upośledzenie umysłowe - w świetle art. 31 § 1 i 2 k.k. - nie ma znaczenia dla poniesienia odpowiedzialności karnej. Natomiast ocena tej okoliczności z punktu widzenia art. 53 k.k. pozostawiona jest do uznania sądu w ramach sędziowskiego wymiaru kary. Z uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej, jak i drugiej instancji wynika, że charakter okoliczności obciążających miał decydujący wpływ na wymierzenie oskarżonemu bezwzględnej kary pozbawienia wolności. Z tego też względu nieodniesienie się wprost to tej okoliczności przez Sąd drugiej instancji, nie miało istotnego wpływu na treść wyroku. Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w postanowieniu. 6