VI KZP 39/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Żebrowski (sprawozdawca). Sędziowie: M. Budzianowski, Z. Durkiewicz (sędzia SW del. do SN), S. Fornalik, H. Kempisty (współsprawozdawca), R. Staszkiewicz, J. Wieczorek.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego na podstawie art. 29 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1975 r. o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów następującego zagadnienia prawnego:"Czy uzyskanie ustalenia ceny produktu lub usługi przez powołany do tego organ państwowy w związku z przedstawioną temu organowi kalkulacją i osiągnięcie nienależnej korzyści majątkowej stanowi przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 25 października 1962 r. - VI KO 38/62 wyjaśnił już, że: "Uzyskanie ustalenia przez Państwową Komisję Cen ceny na dany produkt na podstawie oferty kalkulacyjnej nie wyłącza możliwości dopuszczenia się przez sprawcę zagarnięcia mienia społecznego, jeżeli działaniu tegoż sprawcy towarzyszy zamiar uzyskania w ten sposób od przedsiębiorstwa uspołecznionego należności, które w razie przedstawienia kalkulacji zgodnie z prawdą byłyby mu nie przypadły" (OSNKW 1963, z. 4, poz. 67).Stan prawny, w którym podjęta została przytoczona uchwała, uległ wprawdzie zmianie po wejściu w życie kodeksu karnego z 1969 r., jednakże nie aż tak, aby ustawowe znamiona przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego uzasadniały odstąpienie obecnie od poglądu, że o zagarnięciu mienia społecznego w rozpatrywanej tu kwestii decyduje zamiar sprawcy uzyskania nie przysługujących mu należności. Uchwała ta jednak nie obejmuje zagadnienia nadużyć przy świadczeniu usług oraz wykonywaniu robót budowlanych na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej, a także nie wyjaśnia wątpliwości np. co do charakteru i roli kalkulacji, ceny, zysku, zmian w toku produkcji, działania sprawcy w ramach spółdzielni.2. Zagarnięcie mienia społecznego może mieć postać kradzieży, przywłaszczenia, oszustwa lub innego wyłudzenia (art. 120 § 8 k.k.). Z istoty swej rozpatrywane tu działania sprawcy nie mają postaci kradzieży czy przywłaszczenia, ponieważ nie występuje w nich element zaboru cudzego mienia ruchomego (art. 203 k.k.) czy element znajdowania się już takiego mienia w posiadaniu sprawcy (art. 204 k.k.). Działania takie mogą mieć postać oszustwa (art. 205 k.k.) lub innego wyłudzenia. Co do oszustwa należy mieć na względzie, czy niekorzystnie rozporządziła mieniem (własnym lub cudzym) ta osoba, którą sprawca wprowadził w błąd albo której błąd wykorzystał.Rozpatrywane tu działania sprawcy mogą mieć najczęściej postać "innego wyłudzenia", przez ustawę nie zdefiniowanego, lecz rozumianego jako taka postać zagarnięcia mienia społecznego, w której występują podstępne zabiegi sprawcy, nie mające jednak formy wprowadzenia w błąd konkretnej osoby lub wyzyskania jej błędu.3. Zagarnięcie mienia społecznego w postaci oszustwa lub innego wyłudzenia może oprócz dokonania wystąpić w formie usiłowania (jak również oprócz sprawstwa w formie współsprawstwa, podżegania i pomocnictwa). Jest oczywiste, że dokonane przestępstwo zagarniacia mienia społecznego zachodzi wtedy, gdy sprawca uzyskał już nienależną korzyść majątkową. Samo więc uzyskanie ustalenia ceny artykułu lub usługi albo uzyskanie ustalenia wysokości zapłaty za robotę budowlaną w związku z nierzetelną i nieprawidłową kalkulacją lub kosztorysem nie stanowi jeszcze dokonanego zagarnięcia mienia społecznego. Nie stanowi także usiłowania zagarnięcia mienia społecznego, ponieważ nie jest już ostatnią czynnością zmierzającą wprost do realizacji przestępstwa. Prywatny bowiem wykonawca może nie podjąć niezbędnych czynności dalszych, zmierzających do uzyskania nienależnej korzyści majątkowej, np. może nie podjąć produkcji.Inna natomiast może być sytuacja z nierzetelnym i nieprawidłowym rachunkiem za wykonaną już robotę budowlaną albo za już dostarczony artykuł czy wykonaną usługę. Złożenie rachunku może być czynnością ostatnią zmierzającą wprost do otrzymania nienależnej zapłaty, a więc usiłowaniem zagarnięcia mienia społecznego.4. Zagarniącie mienia społecznego w postaci oszustwa lub innego wyłudzenia jest przestępstwem kierunkowym, a więc nie tylko umyślnym, ale popełnionym z zamiarem specjalnym sprawcy. Zamiar specjalny sprawcy oszustwa lub innego wyłudzenia polega na jego działaniu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Pozostałe znamiona tych postaci zagarnięcia mienia społecznego muszą być objęte co najmniej zamiarem ewentualnym sprawcy, np. społeczny charakter mienia oraz jego wartość, jeżeli jest ustawowym znamieniem czynu.Nie można przesądzać z góry i ogólnie, czy sprawca ma zamiar zagarnąć mienie społeczne. Ocena zamiaru sprawcy zależy od ustaleń uwarunkowanych konkretnymi okolicznościami. Nie każda np. niezgodność pomiędzy danymi zawartymi w kalkulacji a rzeczywistością musi świadczyć o zamiarze zagarnięcia mienia społecznego. O zamiarze takim natomiast może świadczyć np. uzyskanie ustalenia korzystnej dla sprawcy ceny za pomocą przekupstwa lub wysokość nienależnej korzyści.Nie wyczerpując całości zagadnienia, wskazać należy kilka okoliczności, które mogą być pomocne przy ustalaniu zamiaru sprawcy.5. Zasady i tryb ustalania cen są regulowane między innymi: uchwałą nr 271 Rady Ministrów z dnia 25 listopada 1974 r. w sprawie właściwości organów do ustalania cen oraz trybu postępowania przy ich ustalaniu (Mon. Pol. Nr 40, poz. 233; zm.: Mon. Pol. z 1975 r. Nr 19, poz. 118); zarządzeniem nr 4 Przewodniczącego Państwowej Komisji Cen z dnia 25 stycznia 1975 r. w sprawie trybu ustalania cen przez terenowe organy administracji państwowej stopnia wojewódzkiego, wraz z załącznikiem nr 4; instrukcją w sprawie trybu sporządzania wniosków o ustalanie cen artykułów i usług (robót) o charakterze przemysłowym wykonywanych przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej (Dz. Urz. Cen Nr 6, poz. 48), zmienionym zarządzeniem nr 29 z dnia 12 czerwca 1975 r. i uzupełnionym zarządzeniem nr 43 z dnia 22 sierpnia 1975 r. (Dz. Urz. Cen Nr 18, poz. 132 oraz Nr 27, poz. 198). Znajomość tych, a w miarę potrzeby także innych przepisów mających zastosowanie w okolicznościach konkretnej sprawy jest konieczna w celu prawidłowego ustalenia i oceny działalności sprawcy.6. Kalkulacja (zestawienie kalkulacyjne) jako część wniosku o ustalenie ceny nie jest wyłączną podstawą jej ustalenia przez powołany do tego organ. Nie zmienia to jednak faktu, że kalkulacja musi zawierać dane rzetelne i prawidłowe. Kalkulacja bowiem ma dostarczyć organowi powołanemu do ustalenia ceny informacji o koszcie własnym artykułu lub usługi.Sporządzający kalkulację obowiązany jest oprzeć wszystkie elementy kosztowe - zarówno w zakresie zużycia materiałów, jak i przyrządów, narzędzi specjalnych oraz czasu pracy - na najbardziej ekonomicznej w danych warunkach technologii produkcji, sprawnej organizacji procesu wytwórczego. Podstawą zaś do przyjęcia określonej technologii jest stan wyposażenia zakładu w maszyny i urządzenia.W związku z tym, że kalkulacja jest składana orgnanowi powołanemu do ustalenia ceny z reguły przed rozpoczęciem produkcji, rzetelności i prawidłowości zawartych w niej danych nie można w takim wypadku odnosić do rzeczywistych kosztów produkcji, które przecież jeszcze nie istnieją. Ową rzetelność i prawidłowość odnosić należy w takim wypadku do kosztów przewidzianych (planowanych).Możliwe oczywiście są sytuacje inne, gdy kalkulacja jest złożona w toku produkcji lub po jej zakończeniu albo ponawia poprzednią w wypadku przedłużenia tej samej produkcji na dalszy okres.7. Ustalenie cen artykułów i usług, wytwarzanych i świadczonych przez prywatnych wykonawców, odbywa się na ich wniosek lub z urzędu. Cena ustalona na wniosek może być niższa albo wyższa od proponowanej w kalkulacji, może też być ustalona na ściśle określony termin ważności lub na ściśle określoną ilość produkcji.Relacje ekonomiczne kosztów produkcji nie zawsze mogą i w rzeczywistości nie zawsze stanowią wyłączną przesłankę ustalenia ceny. Może bowiem chodzić o cenę sprzyjającą produkcji eksportowej, antyimportowej, nowej, deficytowej na rynku, umożliwiającej produkcję inną. Może też chodzić o to np., że jeżeli na pewnym terenie wielu prywatnych wykonawców produkuje taki sam artykuł, ale po różnych kosztach - nie jest potrzebne ustalanie mnogości różnych cen.Zasady ustalania cen uwzględniają interes nabywcy, producenta i państwa.8. Z praktyki sądowej wynika, że w nierzadkich wypadkach prywatni wykonawcy, po uzyskaniu ustalenia ceny, wytwarzają towar niezgodnie z danymi przedstawionej kalkulacji, a w szczególności w ten sposób, że używają do wyrobu materiału innego (np. odpadowego, złomowego) lub produkują inną technologią (np. maszynowo, a nie ręcznie) i obniżając przez to koszty produkcji uzyskują dodatkową korzyść majątkową. Takie (i podobne) działanie może świadczyć o zamiarze zagarnięcia mienia społecznego w postaci dodatkowej korzyści majątkowej sprawcy, jeżeli polega ona na wprowadzeniu w błąd, wyzyskaniu błędu lub podstępnych zabiegach w związku z kalkulacją, która w wyniku tego zawiera dane nierzetelne i nieprawidłowe. Jeżeli natomiast te działania są wynikiem rzeczywistych usprawnień produkcji w jej toku, osiągana z tego tytułu dodatkowa korzyść producenta nie uzasadnia uznania jej za nienależną, pod tym jednak warunkiem, że produkowany z innego materiału lub inną technologią artykuł o nie obniżonej cenie nie ma zmniejszonej wartości użytkowej i dopełniony został obowiązek zgłoszenia zmian w maszynach oraz urządzeniach. Z punktu widzenia ekonomicznego i społecznego jest pożądane, ażeby produkcja w jej toku była usprawniana, a jej koszty obniżone. W szczególności jest pożądane, by prywatni wykonawcy używali do swej produkcji materiałów zastępczych, odpadowych czy złomowych, które dla tej właśnie produkcji są pełnowartościowe.9. Zysk wliczany w kalkulację ceny w wysokości stałej określonej przez właściwe przepisy [zarządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 31 lipca 1976 r. w sprawie określenia niektórych elementów kalkulacji kosztów przy ustalaniu cen artykułów oraz usług (robót) przemysłowych wykonywanych przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej - Mon. Pol. Nr 34, poz. 149] jest elementem kalkulacyjnym ceny i nie oznacza, że w toku produkcji prywatny wykonawca nie może osiągnąć zysku w wysokości innej (także wyższej) niż podana w kalkulacji, np. przez omówione poprzednio rzeczywiste usprawnienia produkcji i obniżenie jej kosztów. W takim wypadku ograniczenie zysku należy do podatkowej działalności państwa.10. Wniosek o ustalenie ceny (kalkulację) prywatny wykonawca zrzeszony w spółdzielni składa za jej pośrednictwem. Spółdzielnia może również wystąpić z takim wnioskiem we własnym imieniu, jeżeli chodzi o artykuł produkowany przez prywatnego wykonawcę na jej zlecenie. Spółdzielnia jest obowiązana skontrolować rzetelność i prawidłowość danych zawartych w kalkulacji sporządzonej przez prywatnego wykonawcę, co jednak w zakresie odpowiedzialności karnej nie zmienia jego sytuacji, a może dodatkowo uzasadniać odpowiedzialność karną lub inną pracowników spółdzielni.11. Powyższe rozważania dotyczą w zasadzie prywatnego wykonawcy artykułu lub usługi. Jednakże odnoszą się one również do prywatnego wykonawcy roboty budowlanej, określonej bliżej w art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 24 października 1974 r. - prawo budowlane (Dz. U. Nr 38, poz. 229). W tym wypadku - zamiast kalkulacji - wchodzą odpowiednio w rachubę kosztorys lub rachunek.